وقف نامه شیخ علی ‌خان زنگنه اثری مربوط به دوره ی صفویه است که در محوطه ی تاریخی بیستون قرار گرفته. این اثر بر روی یکی از مهم ترین آثار دوره ی اشکانیان نقر شده است. همراه ژکوند باشید تا با شیخ علی خان زنگنه و وقف نامه ی او آشنا شوید.

در دامنه کوه بیستون و بر روی نقش «برجسته مهرداد دوم اشکانی»، طاق‌ نمایی دیده می‌شود که مربوط به دوران صفویه و زمان پادشاهی شاه سلیمان می‌باشد. در آن زمان شخصی به نام شیخ علی‌خان زنگنه صدراعظم شاه سلیمان صفوی بوده و در سال 1093 ه.ق وقف نامه خود را بر این صخره با ارزش حک نموده است که متأسفانه این عمل او به خرابی و از بین رفتن یکی از مهم‌ترین حجاری‌ های دوران پارتی منجر شده است.

 

سنگ نوشته با محتوای وقف نامه

این طاق‌ نما که وقف نامه در آن نقر شده، 364 سانتی‌متر ارتفاع ، 276 سانتی‌متر پهنا و 15 سطر نوشته دارد که به خط ثلث نوشته شده است و دارای 3 بخش مجزا است. این سنگ‌ نوشته ابتدا با نام و یاد خدا شروع‌ شده و پس‌ از آن به شرح وقف نامه پرداخته؛ بدین مضمون است که شیخ علی خان زنگنه در سال 1093 ه.ق، چهار دانگ از املاک نهر قره­ ولی و چمبطان (از زمین‌های اطراف محوطه بیستون) را وقف بر سادات فاطمی و دو دانگ از این املاک را وقف نگهداری و تعمیر کاروانسرای شاه عباسی بیستون کرده و اداره آن را تا زمان حیات، خود و پس از مرگ، پسرانش بر عهده می‌گیرند. این سنگ‌نوشته را محسن امامی از خطاطان به +نام عصر صفوی خطاطی نموده و توسط مقیم هروی حجاری شده است.

بسیاری از باستان‌ شناسان از جمله «جکسون» این کار شیخ علی خان را نادرست دانسته‌ تا جایی که آن را نوعی وحشیگری و شهوت به ویران کردن آثار هنری دانسته است.

 

وقفنامه شیخ علی خان زنگنه روی نقش مهرداد دوم
وقف نامه شیخ علی ‌خان زنگنه بر روی نقش مهرداد دوم

 

شیخ علی خان زنگنه

شیخ علی خان زنگنه فرزند «علی بالی بیک زنگنه» از ایل کرد زبان زنگنه بود؛ که در سال 1020 ه، ق دیده به جهان گشود. وی در سال 1047 به مقام «امیر آخور باشی جلو» و در همان سال و پس از مرگ برادرش «شاهرخ سلطان» به جانشینی وی در مقام «امارت ایل زنگنه» ارتقا یافت. شیخ علی خان زنگنه در سال 1064 و در زمان شاه‌ عباس دوم به‌عنوان حاکم کرمانشاه منصوب گردید. وی در این مدت که حکومت کرمانشاهان را به عهده داشت دست به عمران و آبادانی این دیار زد و شایستگی خود را به اثبات رسانید.

شیخ علی خان از زبان نویسندگان هم عصر

«شاردن» نویسنده و توریست فرانسوی در قرن 17 میلادی از شیخ علی خان به‌عنوان فرمانده نظامی که دارای سی سال سابقه در این کار نیز بوده یاد می کند. وی پس از فعالیت‌ های بسیار سرانجام به مقام وزارت انتخاب گردید. دکتر محمد ابراهیم باستانی پاریزی در کتاب ارزشمند «سیاست و اقتصاد عصر صفوی» در مبحث «وزیر کوشا» پیرامون شخصیت، افعال و اعمال شیخ علی خان زنگنه آورده است که : در زمان شاه سلیمان برای مدت محدودی از سال 1086 تا 1101 هجری قمری یک وزیر نسبتاً پرکار بر سرکار آمد؛ ولی با توجه به اینکه دستگاه ‏ها اصولاً فرسوده شده و زنگ‌ خورده بود، این کوشش ‏ها بی‌ نتیجه می‏ ماند. این شخص شیخ علی خان زنگنه بود که کوشش داشت همیشه شخصیت و استقلال خود را در برابر شاه حفظ کند.

 

وقف نامه شیخ علی خان زنگنه در بیستون
وقف نامه شیخ علی ‌خان زنگنه – محوطه بیستون

شاه می بخشد، شیخ علی خان نمی بخشد

وی هرگز باوجود اصرار شاه لب به مشروب نمی‏زد و می‏گفت: «شاه بر جان من حق دارد؛ اما بر دین من حق ندارد.» علاوه یر آن شاه سلیمان صفوی اقدام به پرداخت برخی انعام‌ ها و بخشش‌ ها می‌کرد و بار سنگینی بر بودجه مملکت وارد می‌کرد، اما شیخ علی خان زنگنه از پرداخت چنین ارقامی امتناع می ورزید. به همین دلیل ضرب‌ المثلی کردی در میان مردم بر سر زبان‌ ها افتاد که «شا به­ خشه، شیخ علی خان نیه به­ خشه»، یعنی «شاه می‌ بخشد، شیخ علی‌ خان نمی‌ بخشد» و این ضرب‌ المثل به سختگیری و درایت شیخ علی‌ خان زنگنه اشاره دارد.

این وزیر با کیاست، املاک و دهکده ‏های متعددی در ایالت کرمانشاه و همدان داشت که تعدادی از آن‌ ها را وقف عام نمود و شرح قسمتی از آن‌ ها در وقف نامه‏ های وی موجود است. شیخعلی خان زنگنه که قله «پرآو» کرمانشاه را به نام خود دارد، در سال 1100 و یا 1101 ه.ق دار فانی را وداع گفت.

وقف نامه شیخعلی ‌خان زنگنه در تاریخ 1380/12/19 با شماره 4881 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.