طاق بستان

شما دعوتید، دعوت به مجموعه‌ای به‌ غایت زیبا که نمایانگر اوج هنر ایران باستان است. هنری که عظمت و شکوه ایران کهن را بیان می‌دارد. آری شما به طاق بستان دعوتید. اثری بی‌بدیل در شمال غربی شهر کرمانشاه در فضایی کوهستانی با طبیعتی سرسبز و چشمه‌ای پر آب. در این مجموعه شگفت‌انگیز آثاری از دوران ساسانی به یادگار گذاشته‌ شده که از نظر قدمت آثار به ترتیب شامل سنگ‌نگاره اردشیر دوم، طاق یا ایوان کوچک و طاق یا ایوان بزرگ است. در این سفر کوتاه و دیدنی همراه ژکوند باشید.

 

نمایی از دریاچه طاق بستان کرمانشاه و چند مرغابی
طاق بستان – نمای باز

نقش اردشیر دوم

این سنگ‌ نگاره که در سمت راست ایوان کوچک حجاری شده، صحنه تاج ستانی اردشیر دوم، نهمین شاه ساسانی را نشان می‌دهد. در این نقش سه پیکره به حالت ایستاده به تصویر درآمده است. اولین پیکره از سمت راست متعلق به اهورامزدا خدای ایران باستان است که دست راست را به کمر گذاشته و در دست راست حلقه‌ای روبان دار دارد که در حال اهدای آن به پادشاه است.

شاه که در وسط این صحنه قرار دارد با صورتی سه‌ ربعی و بدنی تمام‌ رخ به تصویر درآمده که دست چپ را به  روی شمشیر قرار داده و با دست راست خود حلقه روبان دار را از اهورامزدا دریافت می‌کند. چیزی که به‌صورت مواج پشت سر پادشاه و اهورامزدا دیده می‌شود نوعی شنل یا روبان سلطنتی است که نمایانگر فر و شکوه است.  در سمت چپ اردشیر دوم تصویری از ایزد مهر حجاری شده که بر روی گل نیلوفر بزرگی قرار دارد و در اطراف سر او هاله‌ ای نور جلب‌ توجه می‌کند.

ایزد مهر در دستان خود ترکه‌ای از شاخ‌های نباتی که به “برسم” معروف است دارد که در مراسمات مذهبی به کار گرفته می‌شده. گفته می‌شود که در اینجا ایزد مهر یا خورشید در حال ستایش پادشاه بوده چراکه  بر عهد خود با برادرش وفادار بوده است.

در پایین تصویر و درست زیر پای اهورامزدا و اردشیر دوم، پیکره‌ای به حالت افتاده نقش گردیده است که بخش‌هایی زیادی از آن آسیب‌دیده و به همین دلیل در مورد هویت واقعی آن اختلاف‌ نظرهایی فراوانی وجود دارد؛ اما چیزی که امروزه توافق بسیاری بر روی آن وجود دارد این است که این پیکره جولیانوس امپراطور شکست‌ خورده روم است که در سال ۳۶۲ و به دست اردشیر دوم کشته‌ شده است.

 

طاق بستان - نقش اردشیر دوم
طاق بستان – نقش اردشیر دوم

ایوان کوچک

ایوانی مستطیل شکل به عرض ۵/۹۶ و عمق ۳/۸۰ و ارتفاع ۵/۳۰ متر است. در دو طرف ورودی این ایوان دو جرز چهارگوش وجود دارد که بر فراز آن‌ها تاقی با قوس نیم‌ دایره دیده می‌شود. بر روی دیواره انتهایی ایوان کوچک دو پیکره که مربوط به شاهپور دوم ساسانی و شاهپور سوم ساسانی است حک‌ شده است که هرکدام از این پیکره‌ها دارای کتیبه‌ ای به خط پهلوی ساسانی و زبان فارسی عامیانه است.

در این قسمت که مراسم تاج‌گذاری شاهپور سوم به تصویر درآمده هر دو شخصیت به‌صورت ایستاده با صورتی نیم‌ رخ و بدنی تمام‌ رخ دیده می‌ شوند که دست راست خود را بر قبضه شمشیر و دست دیگر را بر غلاف آن قرار داده‌اند. در سنگ‌ نوشته‌ها نیز هرکدام از پادشاهان به معرفی خود و اجدادشان پرداخته و یکتا پرستی خود را بیان کرده‌اند.

ترجمه سنگ‌ نوشته مربوط به شاهپور دوم که شامل نه سطر می‌باشد: “این پیکری است از بغ مزدا پرست. خدایگان شاپور، شاهنشاه ایران و انیران که چهر از یزدان دارد. فرزند بغ مزدا پرست، خدایگان هرمز، شاهنشاه ایران و انیران که چهر از ایزدان دارد، نوه خدایگان نرسه شاه شاهان”.

ترجمه سنگ‌نوشته مربوط به شاهپور سوم 

این پیکری است از بغ مزدا پرست، خدایگان شاپور، شاهنشاه ایران و انیران که چهر از یزدان دارد، فرزند بغ مزدا پرست خدایگان شاپور، شاهنشاه ایران و انیران که چهر از ایزدان دارد، نوه خدایگان هرمز و شاهنشاه

 

ایوان بزرگ در محوطه طاق بستان
طاق بستان – ایوان بزرگ

ایوان بزرگ

مهم‌ترین و چشم گیرترین اثر طاق بستان، ایوان یا طاق بزرگ است که نهایت شکوه و فر هنر ساسانی را به نمایش می‌گذارد. این طاق در دو طرف ورودی خود دارای جرزهایی است که بر روی آن‌ها طاق قوس نعل اسبی قرار دارد. بر روی لبه بالایی این قوس هفت کنگره دیده می‌شود که جدای از اینکه نقش جان‌ پناه را ایفا می‌کرده؛ به‌ نوعی هم تقارن را هم نشان داده و هم تقدس عدد هفت را در ایران باستان بیان می‌کند. شاید هم چون ساسانیان اصرار زیادی به منتسب کردن خود به خاندان هخامنشیان داشتند؛ این عنصر از معماری آن‌ها را به عاریت گرفته اند. علاوه بر این بر روی قوس طاق بزرگ، نقوش گیاهی که شامل  گل‌ های سه برگی است دیده می‌شوند.

در مرکز قوس طاق نیز تصویر هلال ماهی دیده می‌شود که دو رشته روبان به آن آویزان است. پایین‌تر از کنگره‌ها در هر دو طرف طاق نقش الهه‌های بالداری (الهه نیکه: برگرفته از فرهنگ یونان باستان) دیده می‌شود که در یک دست حلقه و در دست دیگر جامی پر از مروارید دارند. دیواره انتهایی طاق بزرگ شامل سکویی است که به دو قسمت تقسیم‌ شده و هر بخش به‌ گونه‌ ای استادانه حجاری شده به‌ شکلی که تمام جزییات تزیینات آن دیده می‌شود.

 

صحنه تاج ستانی پادشاه

بخش بالایی به نمایش صحنه تاج ستانی پادشاه ساسانی پرداخته؛ و مشتمل بر سه پیکره است که پادشاه در وسط آن‌ها؛ پیکره سمت راست متعلق به اهورامزدا که در حال اعطای حلقه‌ای روبان دار به پادشاه به تصویر درآمده و فرد سمت چپ الهه آناهیتا یا آب‌ های روان است که سبوی آبی در دست داشته و به‌ پای پادشاه می‌ ریزد. در بخش پایینی شخصی سوار بر اسب دیده می‌شود که کلاه خودی بر سر داشته به‌گونه‌ای که صورت وی را پوشانیده است. این شخص به گفته بسیاری از مورخین همچون ابن فقیه، ابن رسته، ابودلف و یاقوت حموی “خسروپرویز”  پادشاه ساسانی بوده؛ که سوار بر اسب معروف خود به نام شبدیز حجاری شده است.

قدیمی‌ترین انیمیشن صخره‌ای جهان

در طاق بستان شاهد قدیمی‌ ترین انیمیشن صخره‌ای جهان هستیم به‌ طوری‌ که خسرو پرویز را در سه مرحله که در حال کار، شکار گراز و شکار گوزن است، نشان می‌دهد. این انیمیشن صخره‌ ای یکی از مهم‌ترین مجموعه‌ هایی است که می‌ توان به شیوه پوشاک، رزم، بزم، شکار، موسیقی، گونه‌های گیاهی، گونه‌های جانوری، هنر جواهرسازی و دیگر ویژگی‌ های دوران ساسانیان پی برد.که در اینجا به شرح مختصری از آن خواهیم پرداخت.

 

صحنه شکار گوزن

در دیواره سمت راست تاق بزرگ صحنه شکار گوزن، در صفحه‌ای به ابعاد ۵/۸۰ در ۳/۹۰ متر حجاری شده و شامل تصاویری از فیل­بانانی است که در سه ردیف قرار گرفته و گله گوزن‌ ها را به‌طرف شکارگاه رم می‌دهند.

شاه سوار بر اسب در سه بخش به نمایش درآمده؛ در قسمت بالا آماده برای شکار؛ و در پشت سرش بانویی که چتری را بالای سر شاه نگه‌ داشته است. پشت شاه سه ردیف بانو ایستاده‌ اند. عده‌ای در دو ردیف به حالت احترام و در صف آخر عده‌ ای از بانوان نوازنده و تعدادی بانوی رامشگر در جلوی شاه حجاری‌ شده‌ اند. پایین‌ تر از این تصاویر، شاه در حال شکار دیده می‌شود که چهار نعل به دنبال گوزن‌ هاست و شش اسب‌ سوار در پشت سر او قرار گرفته‌ اند. در آخرین تصویر شاه، کمان خود را به گردن انداخته که نشانی از پایان شکار است.

 

صحنه شکار گراز

در دیوار سمت چپ صحنه شکار گراز، در قابی مستطیل شکل حجاری شده و در قسمت چپ آن ۱۲ فیل با دو نفر نشسته بر آن در ۵ ردیف عمودی دیده می‌شود و آن‌ ها در حال رم دادن گرازها از مخفی گاه باتلاقی خود به درون نیزارها هستند. در قسمت بالا، قایقی با دو قایق‌ران و پنج نفر که در حال کف زدن هستند، و در قسمت مرکز این صحنه، شاه در داخل قایقی ایستاده و در اطراف او نوازندگان زن دیده می‌شوند؛ در پشت این قایق، قایقی دیگر که ۴ نوازنده چنگ زن سوار بر آن هستند، نقش شده است. در قسمت پایین این قاب، ۵ فیل‌ سوار به‌وسیله خرطوم فیل‌ ها در حال جمع‌ کردن گراز های شکار شده حجاری شده است.

 

ایوان کوچک در محوطه طاق بستان کرمانشاه
طاق بستان – ایوان کوچک

آثار قاجاری تاق بستان

  1. نقش برجسته محمدعلی میرزای دولتشاه

در محوطه طاق بستان شاهد دخل و تصرف هایی از دوران قاجار می‌باشیم که بخشی از آن در طاق بزرگ از نمود بیشتری برخوردار است. در این قسمت نقش برجسته و کتیبه‌ای با بی‌ ظرافتی تمام در قوس ایوان بزرگ و بالای صحنه شکار گراز با قدمتی حدود ۲۰۰ سال از “محمدعلی میرزای دولتشاه” به‌ جامانده است. محمدعلی میرزا فرزند ارشد “فتحعلی شاه” قاجار توسط وی به‌عنوان حاکم کرمانشاه منصوب می‌شود؛ فرزندی که به خاطر اصیل‌ زاده نبودن وی از حق جانشینی پدر محروم گشته و برادر کوچکترش “عباس میرزا” به ولیعهدی انتخاب می‌شود.

این نقش برجسته شاهدی است بر ادعای محمدعلی میرزا برای جانشینی پدر. این نکته را می‌توان از نقشی که خود را شبیه فتحعلی شاه بر تخت سلطنت نشان داده است، برداشت نمود. در این نقش برجسته که به دستور مباشر وی به نام “آقا غنی “ حجاری شده، علاوه بر محمدعلی میرزا دولتشاه، دو تن از پسرانش نیز دیده می‌شوند که یکی در مقابل او و دیگری پشت سرش ایستاده. تصویر خود آقا غنی هم در روبروی شاه و پشت سر پسر بزرگ حجاری شده است. به‌ احتمال‌ زیاد پسر بزرگ‌تر، همان امامقلی میرزا بانی بنای مسعودیه است که در کنار نقش اردشیر احداث گردیده بود.

شعرهای این نقش برجسته

این طور تجلی کلیم الله است               یا جلوه گه جمال دولتشاه است

شهزاده محمدعلی آن کش خسرو          چون دربانی ستاده بر درگاهست

که در آن محمدعلی میرزا، «خسروپرویز» را دربان خود دانسته و کوه طاق بستان را به کوه “طور ” تشبیه نموده است.

سخن باستان شناسان و محققان در مورد این اثر

“هایز لوشای ” در مورد کتیبه قاجاری طاق بزرگ می‌گوید: «در نوشته‌ های حجاری شده محمدعلی میرزا، آن‌ چنان به بزرگی وصف شده که خسرو پرویز آرزوی دربانی آن را دارد. تصور می‌کردم که این حاکم در مقام مقایسه خود با خسرو دوم برآمده است؛ همانند یک ساسانی جدید! اما غرور و خودستایی وی به آنجا می‌رسد که شاهنشاه ساسانی را دربان خود می‌خواند، آن‌هم پادشاهی که شهرتش قرون و اعصار را در نوردیده است؛ می‌توان گفت که این‌ یکی از شواهد بسیار نادر در زمینه ­ی خودستایی است». فلاندن نیز به نقش برجسته محمدعلی میرزا که بخش زیادی از رنگ‌ های آن به‌ خوبی باقی‌ مانده است اشاره می‌نماید: «این نقش برجسته اصلاً جالب نیست!»

این نقش (همچون کتیبه شیخ علی‌خان که نقش مهرداد را در محوطه‌ی تاریخی بیستون از بین برده) صدمات بسیاری را به این مجموعه‌ی شگفت‌ انگیز وارد ساخته هماهنگی آن را از بین برده است و به‌نوعی نشان‌دهنده‌ی جاه‌ طلبی و خودپسندی محمدعلی میرزا است که تنها به دلیل برجای‌ گذاشتن نشانی از خود، دست به تخریب بخشی از این اثر ارزشمند زده است. در واقع ناهماهنگی و بی‌ ارزش بودن نقش برجسته محمد علی میرزا آن‌ گونه است که حتی ناصرالدین‌ شاه نیز در سفرنامه‌ ای خود چنین می‌نویسد:

«بالای این صفحه آغاغنی، خواجه‌باشی محمدعلی میرزای مرحوم که از طوالش گیلان بوده، زحمت کشیدن صورت مرحوم شاهزاده را نشسته و حشمت‌ الدوله پسرش و پسر کوچک‌تر را داده است حجاری نموده. خود آغاغنی را هم با هیات مکروه ایستاده در جلوی شاهزاده نقش کرده‌اند. طوری به او بیفتاده که واقعاً مهوع است و تاق را ضایع کرده است و بس که بد حجاری شده روی اشکال را رنگ‌آمیزی کرده‌اند. الحق مایه‌ی تضییع تاق شده است».

  1. کتیبه عمادالدوله

ازجمله کتیبه‌ های قاجاری دیگر می‌توان از کتیبه‌ای به خط ثلث نام برد که در بیرون ایوان بزرگ و بر دیواره سمت راست آن حجاری شده است. این کتیبه به شرح احداث عبارت‌هایی پرداخته که توسط عمادالدوله پسر محمدعلی میرزا و حاکم شهر کرمانشاه در دوره پادشاهی ناصرالدین‌ شاه قاجار ساخته‌ شده است.

  1. عمارت مسعودیه

اثری که در نوشته‌ها و عکس‌ های هرتسفلد و نقاشی‌های فلاندن و کست درباره آن شنیده‌ایم و دیده‌ایم. شاید عکسی که هرتسفلد در سال ۱۹۱۳ از این اثر برداشته را بتوان زیباترین شاهد تصویری از این معماری دانست. این عمارت در پس دریاچه خودجوش و به شکلی که پشت به دیواره سنگی عظیمی دارد، قرار گرفته و می‌توان گفت هم‌ ردیف آثار ساسانی قرار داشته است.

این عمارت در ۲۰ متری ایوان کوچک‌تر و در همان ردیف قرار داشته و به‌ صورت دو طبقه بوده است. طبقه همکف با یک نیم‌ دایره بزرگ به یک سالن باز می‌ شده و نوعی پی به حساب می ­آمده که از سمت چپ متصل به نقش برجسته اردشیر دوم و از سمت راست هم‌ مرز با یک فضای درخت‌ کاری شده‌ ی شیب‌ دار بوده است. ساختمان این عمارت آجری و بدون اندود و یا گچ کاری در سطوح خارجی آن است. طبقه‌ی بالایی آن پنج طاق رو به دریاچه داشته است.

این طاق ها بر روی ستون‌ هایی قرار داشته‌ اند که سرستون‌ هایشان به‌گونه‌ ای بوده که به سرستون‌ های مشهور ساسانی را که در طاق بستان هستند شباهت داشته. طاق وسط، بزرگ‌تر از طاق های دیگر بوده و نحوه قوس آن ایوان‌ های ساسانی را تداعی می‌کرده است. بام بنا نیز تخت و دقیقاً هم‌ سطح کنگره‌ های ایوان بزرگ بوده است. دیواره‌ های جانبی این ساختمان با ستون نماهایی تزیین‌ شده بودند و به‌گونه‌ ای بوده که در نخستین برخورد رابطه‌ ای عمیق با آثار ساسانی برقرار می‌ساخته.

 

طاق بستان -نقش برجسته محمدعلی میرزای دولتشاه
طاق بستان -نقش برجسته محمدعلی میرزای دولتشاه

 

سخن آخر

این مجموعه‌ ی شگفت‌ انگیز تاریخی بارها و بارها مورد تجاوز قرارگرفته که متأسفانه آسیب‌های فراوانی را موجب شده است. این صدمات مربوط به دوره قاجار و همچنین زمان حضور نیروهای استالین و انگلیسی بوده که صدمات دوره‌ ی اخیر خسارت‌ های بیشتری را بر پیکره‌ی طاق بستان کرمانشاه وارد کرده‌ اما با این‌ وجود از شگفتی، عظمت و زیبایی این اثر تاریخی کاسته نشده است. حال و هوای این محل، آبی آسمان، عظمت کوه، جریان تند آب چشمه، یادمان های ساسانی با آناهیتا و الهه‌ی آب‌ ها، دریاچه خود جوش و انعکاس اشعه خورشید بر سطح آن‌ که گاهی تلالو آب بر ایوان بزرگ می‌افتد، همچنین سرسبزی طبیعت فضایی را به وجود آورده اند که اغلب ما در رویای خود جستجویش می کنیم.

در سفر به این شهر زیبا در کنار دیدن طاق بستان، از آثاری همچون تکیه معاون الملک، تکیه بیگلربیگی، بازار سنتی کرمانشاه، مسجد عمادالدوله، مسجد شافعی ها و … بازدید کنید تا لذت سفرتان دو چندان شود.

 

طاق بستان - نمای باز محوطه
نمای دریاچه محوطه طاق بستان