مقدمه

در کنار شاهراه شرقی غربی جاده ابریشم یا همان جاده خراسان و جاده شاهی ایران باستان در محوطه زیبای بیستون، در محدوده ۱۵۰ متری شرق نقش برجسته داریوش و درست زیر غار شکارچیان، اثری کم نظیر و ارزشمند از دوران فرمانروایی سلوکیان با نام مجسمه هرکول به جا مانده است. این نقش برجسته به صورت پیکره ای کاملا عریان از هرکول، روی تخته سنگی بزرگ به شکل اریب ایجاد شده است. این اثر جالب و منحصر به فرد همواره گردشکران زیادی را از سراسر کشور و دنیا به سوی خود می کشاند. شما هم امروز همراه ژکوند باشید تا با این اثر تاریخی و دیدنی آشنا شوید.

 

نقش برجسته صخره‌ای هرکول در بیستون از قدیمی ترین آثار سلوکیان در ایران
نقش برجسته صخره‌ای هرکول

نقش برجسته صخره‌ای هرکول در بیستون

مجسمه یا به عبارت بهتر نقش برجسته صخره‌ای هرکول در محوطه تاریخی بیستون قدیمی‌ ترین نقش این ایزد یونانی در هنر حجاری ایران و نشان‌دهنده تأثیر هنر یونانی بر هنر اشکانی است. هرکول پسر زئوس را می توان قهرمان اسطوره ای یونان باستان معرفی کرد؛ که پیکره های عریان آن را بیشتر از گل یا سنگ می ساختند.

در این نقش هرکول با موی و ریشی مجعد در سایه درخت و بر روی پوست شیری به درازای دو متر به شکلی نیم خیز به آرنج خود تکیه نموده است. جامی را در دست چپ گرفته و دست راست خود را روی پای راست و پای چپش را تکیه‌گاه پای دیگرش قرار داده و گویی اطراف سراب را نظاره می کند.

طول این تندیس ۱/۴۷ متر به‌طور برجسته از سنگ کوه تراشیده شده است. در پشت تندیس نقوشی شامل درخت زیتون که از شاخه آن کماندان و تیردانی آویزان شده دیده می­ شود. در کنار این درخت، گرز مخروطی شکل گره‌ داری حجاری‌ شده که نسبت به سایر نقوش از برجستگی و وضوح بیشتری برخوردار است.

درست در پشت سر هرکول بر لوحی سنتوری شکلی با ابعاد ۴۳×۳۳ سانتی متر در ۷ سطر و به خط یونانی قدیم سنگ نوشته­  ای حک‌ شده است که متعلق به سال ۱۴۸ قبل از میلاد یعنی زمان فرمانروایی اسکندر اول بالس (۱۵۰-۱۴۵ ق.م) است. در این سنگ نوشته به بیان تاریخ ایجاد اثر و معرفی فرد ایجاد کننده آن پرداخته است. طبق سنگ نوشته مذکور این نقش برجسته را “هیاکینتوس” پسر “پانتائوکوس” برای بزرگداشت “کلئومینس” حاکم محلی سلوکیان حجاری کرده است.

 

نقش برجسته صخره‌ای هرکول در بیستون از قدیمی ترین نماهای به جا مانده از این ایزد یونانی است
نقش برجسته صخره‌ای هرکول

داستان کشف مجسمه

داستان جالب کشف این اثر تاریخی به بهمن ماه سال ۱۳۳۷ خورشیدی باز می گردد، زمانی که شرکت شوسه مشغول طراحی و ساخت جاده کرمانشاه – همدان در محدوده بیستون بود. درآن زمان این شرکت مشغول خاکبرداری جاده بود تا اینکه سرکارگر پروژه که شخصی به نام «علی سلمانی» بود متوجه برخورد بولدوزر خود با یک سنک سخت شد تا اینکه نهایتا  پیکره هرکول بدون سر از زیر خاک نمایان شد و پس از آن و طی دوازده روز کاوش توسط «علی حاکمی» باستان شناس و معمار ایرانی وضعیت پیکره مشخص گردید و سر هرکول نیز در همان حوالی پیدا شد.

بعدها جهت اتصال سر هرکول به تنه از یک پیم فلزی استفاده شد که این کار شایعات زیادی را مبنی بر وجود شیئی گرانبها در درون سر هرکول ایجاد نمود و باعث شد تا چندین بار سر هرکول مورد سرقت قرار گیرد و در این بین صدمات زیادی را متحمل شود. خوشبخانه سر اصلی این اثر در گنجینه میراث فرهنگی استان کرمانشاه نگهداری می شود اما به سبب صدماتی وارده به آن از اتصال مجدد آن به تنه هرکول صرف نظر گردیده و از روی همان سر یک مولاژ از جنس خود صخره ساخته شد و بر پیکره هرکول الحاق گردیده است.

این اثر در تاریخ 5/09/ 138 به شماره ثبت 4482 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.