تاریخچه بانک شاهی ایران

بانک شاهی یا بانک شاهنشاهی، نخستین بانک ایران به شمار می‌آید که در سال ۱۲۶۸ خورشیدی با فرمان سلطنتی ملکه ویکتوریای بریتانیا و به امتیاز دولت ایران توسط شخصی به نام بارون جولیوس دو رویتر، بانکدار یهودی-انگلیسی تاسیس شد. رویتر این مهم، و امتیازات دیگری، را با اعطای وام به ناصرالدین شاه قاجار بدست آورده بود. این بانک نخستین بار ایده‌های بانکداری اروپایی را که تا آن زمان شناخته شده نبودند، به ایران وارد کرد.

امتیاز بعدی رویتر مجوز چاپ اسکناس برای نخستین با در ایران بود، این امتیاز انحصاری، به همراه تاسیس بانک برای مدت 60 سال به او اعطا شد. بانک شاهنشاهی از سال 1269 کار خود را شروع کرد و به مدت 60 سال در ایران فعالیت کرد و بعد از آن نیز در سال 1331 بدون مجوز و با نام ” بانک انگلیس در ایران و خاورمیانه ” به کارش ادامه داد. در سال 1309 حق انحصاری چاپ اسکناس توسط ایران خریداری و به بانک ملی واگذار شد.

 

بانک شاهی در کرمانشاه

شهر کرمانشاه به دلایل زیادی همچون؛ نزدیک بودن به منابع نفتی بریتانیا، مرکز تجاری منطقه و هم مرزی با عثمانی برای انگلیسی ها بسیار مهم بود. در سال 1281 خورشیدی (1902 میلادی) بانک شاهی کرمانشاه، نخستین بانک غرب کشور و  یکی از شعبه‌ های بانک شاهی با مدیریت لوئی رابینو افتتاح شد. رابینو همزمان مسئولیت کنسولگری انگلستان نیز به عهده داشت. در سال 1907 تا 1912 ، زمانی که رابینو بعنوان مسئول کنسول در رشت بود، مدیریت بانک در کرمانشاه مشخص نیست. در سال 1914 با ورود نیروهای آلمان، این بانک چند ماه به حالت تعویق در می آید. در سال 1915 ، انگلستان شخصی به نام مسیو دوری، مسئول شعبه همدان را به کرمانشاه می آورد و بعد از وی نیز اشخاص دیگری جایگزین می شوند. این بانک تا سال 1328 در کرمانشاه فعالیت می کند.

 

ساختمان بانک شاهی کرمانشاه با نمای آجری
نمای آجری و زیبای بانک شاهی

 

تاثیرات مثبت و منفی

از خدمات اساسی بانک می توان به پرداخت وام و نقل و انتقال وجوه اشاره کرد. این بانک با وجود تاثیرات مثبتی که در اقتصاد و امور تجاری کرمانشاه داشت، اثرات منفی بلند مدتی برای این شهر به جا گذاشت. وابستگی تجار و سرمایه داران به این وام ها، ناتوانی در بازپرداخت و در نتیجه ورشکستگی و مصادره اموالشان توسط بانک که نفوذ غیر مستقیم انگلستان را بدنبال داشت. از طرفی نیز بانک با حمایت از اقدامات ناشایست کارمندان ایرانی شعبه کرمانشاه، آسیب های جبران ناپذیری را به اقشار مختلف کرمانشاه وارد کرد و با تحت تابیعیت قرار گرفتن مردم برای بهره بردن از حمایت دولت بیگانه، بحران هویت فرهنگی را به وجود آورد که با حضور انگلیسی ها و ورود کالاهای خارجی تشدید یافت.

 

کارمندان بانک شاهی

کادر اداری بانک شاهی از رئیس، معاون، حسابدار، منشی، تحصیلدار و مترجم تشکیل شده‌ بود، ولی در شعبه ­ها تعداد کارمندان از دو یا سه نفر بیشتر نبود. عموما رئیس و معاون بانک ها انگلیسی بودند و از افراد بومی آن شهر استفاده نمی شد. در بین اسناد، اسم دو ایرانی در بین کارکنان شعبه کرمانشاه به چشم می‌خورد که مشخص نیست اهل کرمانشاه بوده ‌باشند. فردی به نام اسماعیل، کارمند بانک و عزیزالله، فراش بانک شاهی در کرمانشاه بوده ‌اند. همچنین آلفرد تایلر، پدر دوریس لسینگ نویسنده زن انگلیسی و برنده نوبل ادبیات در سال ۲۰۰۷ از کارمندان بانک شاهی کرمانشاه بوده است و به خاطر اشتغال پدر در این بانک، دوریس لسینک در شهر کرمانشاه متولد شده ‌است.

 

درب ورودی ساختمان بانک شاهی کرمانشاه با نمای آجری
درب ورودی بانک شاهی

 

ساختمان بانک شاهی کرمانشاه مربوط به دوره قاجار می ­باشد، در خیابان مدرس، سرای نو واقع در بازار کرمانشاه قرار گرفته‌ است. در حال حاضر فردی به نام محمدرضا خردمند مالکیت ساختمان بانک شاهی کرمانشاه را در دست دارد.