ساخت سازهای سنتی

ساخت ساز را می توان به تنهایی مجموعه ای از هنرهای مختلف دانست که به شایستگی فرصت بیان نیافت. هنری از سر ذوق و ظرافت و برخاسته از دل عاشق هنرمندانی که محنت سختی ایام را به جان خریده و حاصلش نوایی است ملکوتی برخاسته از سر انگشتان هنرمند نوازنده که جان را جلایی خاص می بخشد.

این هنر در ایران قدمتی طولانی داشته و با توجه به قابلیت خوبی که سازه های چوبی در انتقال صوت دارند، هنرمندان به ساخت انواع مختلفی از سازهای مورد استفاده در «موسیقی ردیف و دستگاهی» و «موسیقی مقامی» می پردازند. ساختن سازهای مختلف در استان کرمانشاه نیز از پیشینه ای کهن برخوردار است و کارگاه‌های ساخت انواع مختلف آلات موسیقی از تنبور گرفته تا سه تار و تار به نحو چشمگیری در برخی از مناطق آن دیده می‌شود. در اکثر خانه‌های این مناطق در بخشی از فضای خانه کارگاه کوچکی جهت ساخت اینگونه سازها برپا شده است؛ تا جایی که نوای هنر ساخت ساز این دیار پا را فراتر از ایران زمین نهاده و شهرتی جهانی پیدا کرده است. در این میان تنبور به عنوان سازی آیینی یکى از پرطرفدارترین و پرمخاطب ترین سازهاى موسیقى نواحى غربی ایران به شمار می آید که در ادامه به تشریح آن می پردازیم.

تنبور
تنبور

تنبور

تنبور یا عبارتی دیگر طنبور، یکی از سازهای مضرابی ایرانی به شمار می رود که در آن سیم ها روی دسته ای بلند و کاسه ای قرار گرفته و با ضربه انگشتان و یا همان زخمه نواخته می شود. تنبور در بین اقوام مختلف آسیای میانه و سرزمین های اسلامی با نام «دومبرا»، «چونگور»، «تونبره»، «تنبورا»، «تامبور» و «تنبور» می توان یافت. این ساز در نواحی شرقی و غربی ایران به وفور و در نواحی شمالی عراق و شهرهای مرزی ایران و ترکیه به میزان کمتری با نام ها و اشکال مشابه دیده می شود. تنبور را کهن ترین ساز زهی زخمه ای نیز دانسته اند به این معنا که اولین سازی می باشد که از دسته ای بلند به همراه کاسه و وتر برخوردار بوده است. امروزه از تنبور می توان به سازی با دسته ای بلندتر و کاسه ای بزرگتر و منحنی تر از سه تار دارای دو یا سه سیم و 12 تا 14 پرده تعبیر نمود. این ساز در قسمت های غربی ایران به ویژه در انجمن تنبورنوازان و دراویش کردستان و کرمانشاه بیشتر استفاده می شود که با استفاده از آن به اجرای موسیقی مذهبی خود می پردازند. در رپراتور موسیقی تنبور حدود 72 مقام وجود دارد که 16 مقام آن مربوط به مقام های مجلسی و 56 مقام نیز ب مقام های حقانی یا کلام تعلق دارد. موسیقى که به وسیله این ساز اجرا می شود به سه دسته تقسیم می شود:

  • مقام هاى کلام (حقانی، پردیوری و یاری)
  • مقام هاى مجلسى (اسطوره ای، باستانی و هوره)
  • مقام هاى مجازى
تنبور
تنبور

تاریخچه‌ی ساخت و نواخت تنبور

مهمترین سند تاریخی در مورد تنبور مجسمه ای است که در اطراف مقبره دانیال نبی واقع در شوش به دست آمده است که در آن مجسمه دو مرد نوازنده ای را نشان می دهد که در دست یکی از  آن ها تنبور بوده و قدمت آن را به قبل از ظهور حضرت موسی (ع) یعنی به سه الی چهار هزار سال قبل از میلاد نسبت داده اند. همچنین آثار به جا مانده از تپه های بنی یونس در حوالی موصل نیز قدمت استفاده از این اثر را در دو هزار سال قبل از میلاد نشان می دهند. از تنبور به سه تار باستانی ایرانیان یاد شده که در زمان پادشاهی خسرو پرویز ساسانی و قبل از آن هم برای نواختن مورداستفاده قرارمی گرفته است. تنبور همچنین به ساز نوازندگان ایرانی شهره بوده و ابن خرداد به آواز خوانی مردم ری، طبرستان و دیلم با تنبور اشاره کرده و بیان می دارد: ایرانیان تنبور را بهتر از سایر سازها می شناختند و می نواختند. علاوه بر آن از تنبور به عنوان سازی کامل و مناسب برای همراهی با آواز یاد شده و به عود دسته بلند ایرانی نیز لقب گرفته است. در این باره کتاب “موسیقی الکبیر” فارابی را می توان نخستین اثر مکتوب و مستند مربوط به تنبور دانست. فارابی که فیلسوف، دانشمند و موسیقیدان عصر سامانیان بوده با دقتی تحسین برانگیز به بررسی جامع این ساز پرداخته و از دو نوع مهم و رایج تنبور در عصر خویش نام برده است. گونه اول تنبور بغدادی با کاسه ای کوچک و دومی تنبور خراسانی. امروزه تنبور خراسانی با همان ویژگی های مکتوب فارابی را چه از نظر اندازه و چه از نظر پرده بندی می توان یافت؛ اما به روشنی نمی توان در مورد تنبور بغدادی سخن گفت شاید تنبور رایج در استان کرمانشاه با کاسه ای کوچکتر از تنبور خراسانی را بتوان بازمانده تنبور بغدادی دانست. به غیر این کتاب در آثار شاعران بزرگ شعر و ادب پارسی چون شیخ جنید بغدادی، مولوی، فردوسی، منوچهری دامغانی، نظامی گنجوی، حافظ، وحید قزوینی، بیدل دهلوی و وفا کرمانشاهی نیز به تکرار سخن از تنبور به میان آمد.

تنبور سازی

تنبورسازی یکی از مشاغلی است که آن را به عرفا و دروایش نسبت می دهند که پایگاه اصلی آن ها را می توان نواحی غربی ایران به ویژه استان کرمانشاه در نظر گرفت. این استان و به ویژه شهرستان هایی چون کرمانشاه، صحنه، گهواره، کنگاور، ماهیدشت، کرند و دینور را می توان پایگاههای ساخت این ساز برشمرد که تولیدات آن ها به گوش جهانیان رسیده. برای ساخت هر سازی بایستی در ابتدا چوب مناسب آن را تهیه نمود. جنس چوبی که برای ساخت نبور استفاده می شود درست همانند تار و سه تار از چوب درخت توت و یا گردو ساخته می شود. غالباً کاسه تنبور را از یک چوب یک تکه می سازند و داخل چوب را با مقار و تیشه خالی کرده و بیرون آن را هم شکل می دهند؛ ولی دیده شده که برخی هم گاهی کاسه تنبور را از چند تکه تخته که به دور قالب شکل گرفته اند را مورد استفاده قرار می هند. طبیعتاً برای ساختن کاسه یک تکه چوب بیشتری مصرف می شود چرا که تمام داخل و خارج کاسه دور ریخته می شود و علاوه بر آن آماده کردن کاسه یک تکه با ضخامت مساوی کاری سخت و ظریف به حساب می آید. برای تهیه چوب باید دقت داشت که از چوب درخت خشک استفاده نشود چون که نامناسب است. ابتدا تنه درخت با رگه های مناسب که تهیه شد به چوب بری انتقال داده شده و تنه را به الوار یا قامه با اندازه مد نظر برای ترک یا پیشانی تبدیل میکنند. پس از آن قامه ها را با ضخامت چند میلیمتر برش داده و در سایه خشک می کنند. طبیعتاً هر چه از عمر چوب خشک شده بیشتر گذشته باشد، سازی که از آن چوب تهیه میگردد از کیفیت بالاتری برخوردار خواهد بود. پس از این مراحل کار اصلی آغاز میگردد. وقتی چوب ها خشک و آماده شدند ساخت کاسه آغاز می گردد. در واقع کار ساخت ساز از کاسه شروع شده و به پیشانی و دسته ختم می گردد. قالب و الگویی که سازنده ساز مورد استفاده قرار می دهد می تواند خاص خود و یا برگرفته از الگوی سایر اساتید باشد. برای ساختن پیشانی تنبور به دو تکه تخته نیاز است که بعد از بریدن و آماده کردن پیشانی، آن ها را حدود یک ربع می جوشانند تا نرم شوند و سپس دور قالب فلزی بسته و حرارت می هند تا خشک شوند. پس از خشک شدن آن ها را از دور قالب باز کرده و می بینیم که تغییر شکل داده و داسی شکل شده اند. پس از این مرحله وارد فاز باز کردن پیچ دستی، ساخت دسته، اتصال دسته و کاسه، ساخت صفحه و شیطانک و گوشی، سیمگیری و لاک زدن، پرده بندی و نصیب سیم می شوند و پس از آن می توان گفت که ساز آماده است تا نوای اهل دل را به گوش عاشقان نجوا کند.

کارگاه ساخت سازهای سنتی
کارگاه ساخت سازهای سنتی

گفتنی است که هنر ساز سازی معمولاً با انواعی از هنرهای مرتبط با چوب هم چون نازک‌کاری، مشبک، منبت، خاتم، خراطی و … همراه است. همچنین با توجه به آنکه در ساخت سازها باید مسئله‌ی آکوستیک یا «صوت خوب» مورد توجه باشد، لذا یک سازنده ساز باید شخصاً با آکوستیک صوت آشنا باشد و یا از اطلاعات استادی مسلط به این امر استفاده کند تا ساز علاوه بر زیبایی خوش‌صدا هم باشد.

تنبور
تنبور

ارسال نظر

اولین نفر باشید که دیدگاه ارسال می کنید برای “ساخت سازهای سنتی”