امروز قصد داریم تا در مقاله ای جذاب و خواندنی شما را با هنر قدیمی نمدمالی آشنا کنیم. به شما پیشنهاد می کنیم همراه ژکوند باشید و این مقاله را از دست ندهید.

 

هنر نمد مالی

نمدمالی از صنایع بسیار کهنی به شمار می‌رود که در آن با ایجاد فشار و رطوبت و حرارت بر روی الیاف پشمی باعث درهم‌ تنیده شدن آن‌ ها و درنهایت تولید یک محصولی به نام نمد می شود. ماهیت پشم مورد استفاده در نمدمالی و خاصیت الیاف گونه آن، یعنی قابلیت درهم‌ تنیده شدن آن در اثر رطوبت و فشار و در دسترس بودن آن، سبب شده است که نمدمالی از نخستین شیوه‌های نساجی باشد که انسان به آن دست‌یافته است.

گفته می شود که نمد در آسیای میانه به وجود آمده و در کشور چین از اواخر قرن ۴ پیش از میلاد شناسایی گردیده و نمونه‌ هایی از نمد نیز که به‌ صورت جل اسب، کف‌ پوش و آویزه دیواری است، از دره ای به نام «پازیریک» که مربوط به عهد هخامنشیان است مورد شناسایی قرار گرفت.

دامداران بخصوص ایلات و عشایر که معیشت آن‌ها مبتنی بر دامداری است. از پشم که یکی از فرآورده‌های مهم و اصلی دامی است برای ساختن انواع کف‌ پوش‌ها و تن‌ پوش‌ها و حتی پوشش سقف برخی از اماکن متحرک عشایری در قالب نمد استفاده می‌کنند و دلایل زیادی برای استفاده از آن بیان می‌دارند.

 

خواص نمد

ازجمله سبک بودن، قابلیت حمل راحت و داشتن خاصیت ضد سرما و گرما و رطوبت. علاوه بر این‌ها نمد خاصیت ایمنی قابل‌توجهی دارد به‌ گونه‌ ای که نیش گزندگان و چنگ و دندان درندگان در آن تأثیری نمی‌گذارد. همه این مزایا سبب شده است که نمد جای خاصی را در درجه اول در زندگی روزمره گروه ­های کوچ‌ نشین و در درجه دوم در زندگی مردم روستاها داشته باشد.

این هنر سنتی و زیبا اخیراً بارنگ‌ها و نقش‌ها و اشکالی خاص و جذاب در زندگی شهری نیز جای خود را بازکرده است و هم‌اکنون از نمد بیش از ۷۵ نوع کلاه، چهار نوع فرنچی، کفه کفش، زیرانداز و اخیراً کیسه‌ خواب، چادر مسافرتی و نمد مورد نیاز توربین کشتی تولید می‌شود.

 

نمدمالی در استان کرمانشاه

هنر نمدمالی را به جرات می‌توان یکی از کهن‌ ترین هنرهای سنتی مردمان استان کرمانشاه معرفی نمود که از قدمتی طولانی برخوردار است. مردمان این دیار به این علت که سابقه زیادی در امر پرورش دام دارند، به‌ طور گسترده‌ ای از نمد استفاده نموده و در روستاها و شهرهای آن کارگاه­ های نمدمالی متعددی دیده می‌شود. این استان دارای چندین مرکز اصلی نمدمالی است که عبارت‌اند از: قصر شیرین، سرپل ذهاب، اسلام‌آباد غرب و کرند غرب که هرکدام از این شهرستان ها نمد مربوط به منطقه خود را تأمین می نمایند.

فعالیت‌های تولیدی نمدمالی بیشتر به‌صورت کارگاهی است و به‌ ندرت در خانه‌ها به این کار مبادرت می ورزند. نمد مالان برای فعالیت تولیدی به دو فضای مشخص نیاز دارند، یکی برای حلاجی پشم و دیگری برای نمدمالی. در قسمت حلاجی توده‌های پشم خام در کیسه‌ ها و گونی‌ ها روی‌ هم انبارشده است و در آن یک نفر حلاج با کمان حلاجی پشم‌ ها را می‌ زند و در قسمت دیگر همین فضا، استادکار پشم‌ ها را به منظور قطع نمد مورد نظر روی حصیر و یا یک گونی می‌ گستراند. وقتی این مرحله تمام شد، حصیر یا گونی لوله می‌شود و به بخش نمدمالی منتقل می‌گردد. در بخش نمدمالی، نمد مالان ابتدا با پا و سپس با دست نمد را می‌مالند.

 

مواد لازم برای نمدمالی

ماده اصلی و اساسی نمدمالی پشم است. بهتر است که پشم نمد را از اولین چین بره‌ ای تهیه شود که یک سال آن تمام نشده است. این پشم همیشه بهاره است و در اصطلاح محلی «ورگن» می‌نامند. پشم بهاره به سبب لطافت و نازکی و بلندی الیاف آن خوب همدیگر را می‌گیرد و به‌ خوبی در اثر مالش و فشار درهم‌ تنیده می‌شود. برای تهیه پشم، ابتدا گوسفند را شسته و سپس با قیچی پشم‌ چینی که در اصطلاح محلی آن را «چره» می‌نامند می‌ چینند.

بیشترین پشمی که در نمدمالی به کار می‌رود، پشم سفید است و از پشم سیاه صرفاً برای ایجاد طرح بر روی نمد استفاده می‌کنند. جنس پشم مناطق مختلف نیز باهم تفاوت دارد و مرغوبیت آن بسته به نوع الیاف و کوتاهی و بلندی آن است که این کیفیت به نوع آب و هوا و پوشش گیاهی منطقه مربوط می‌شود.

 

ابزار نمدمالی

ازلحاظ ابزاری هم که برای حلاجی به کار می‌رود؛ تهیه‌ کنندگان نمد و حتی مصرف‌ کنندگان نمد معتقدند بهترین پشم برای نمد مالی پشمی است که با کمان حلاجی شده باشد. پشم‌ هایی که با دستگاه های موتوری حلاجی می‌شوند مغز پخت می‌شوند و زنده‌ بودنشان را از دست می‌دهند و عمرشان بسیار کم است.

همچنین نمد مالان از تخم‌مرغ و اکثراً صابون استفاده کرده تا الیاف به هنگام مالیدن راحت‌ تر درهم‌ تنیده شوند، چشمه‌ های نمد ریزتر شوند و استحکام آن بیشتر شود. علاوه بر آن نیم‌ تنه‌ های نمدی را با نوارهای پارچه‌ های سیاه لبه‌ دوزی می‌کنند که هم زیباتر می‌شود و هم مانع باز شدن الیاف تنیده شده لبه‌ های آن می‌گردد. کار نمدمالی با استفاده از آب صورت می­گیرد و به همین دلیل بیشتر در فصل تابستان که پشم‌ها نیز راحت‌تر به هم می‌ چسبند انجام می‌شود.

 

نقش انداختن روی نمد با استفاده از تسمه های نواری پشمی
ایجاد طرح اولیه برای نقش انداختن روی نمد

 

ساخت نمد در کارگاه نمدمالی در استان کرمانشاه
ریختن پشم روی طرح اولیه – کارگاه نمدمالی استاد نجفیان

 

استفاده از آب و صابون در نمدمالی - کرمانشاه
صابون زدن در پشت نمد – کارگاه نمدمالی استاد نجفیان

 

انواع تولیدات نمدین

تولیدات نمدین به‌ طور کلی سه نوع است:

  1. تولیداتی که نام کلی نمد را دارند و به‌عنوان کف‌ پوش و زیرانداز از آن‌ها استفاده می‌شود.
  2. تولیداتی که به عنوان پوشاک استفاده می ­شوند.
  3. تولیداتی که در امر حمل و نقل برای روی اسب و زیره ی زین اسب ساخته می‌شود.

 

کف‌پوش‌های نمدین

کف‌پوش‌های نمدین تولید غالب نمد مالان استان است و به زبان محلی «نو» نام دارد و در اندازه‌ های مختلف ساخته می‌شود که از نظر ظاهری بر دو نوع است: یا به‌ صورت باریک و دراز ساخته می‌شوند یا به‌ صورت پهن است. نقش ها هم معمولاً روی محصولات نمدینی انداخته می شود که به‌ عنوان کف‌ پوش استفاده می‌شود و انواع نمد از نظر رنگ نقش هم بر دو نوع است. اگر رنگ نقش ها فقط از پشم سیاه باشد آن‌ها «نوساده» و اگر از پشم‌ های رنگ‌ شده در نقش‌ ها به‌کار رفته باشد آن‌ها را «نو رنگی» می‌ نامند. رنگ متن تمامی نمدهای کف‌ پوش سفید است و برای نقش‌ های آن‌ ها از رنگ های سیاه، قهوه‌ ای و گاهی هم قرمز استفاده می شود و به‌ این‌ ترتیب پشم سفید بره حداکثر مصرف را در این کار دارد.

 

نمدهای پوششی یا پوشاکی

مصنوعات نمدین دارای مصارف متنوع و قابل‌ توجهی است. پوشاک‌ های نمدین بلند یکی از ضروریات زندگی شبانان و دام‌ پروران است و پوشاک‌ های نمدین کوتاه و نیم‌ تنه لباسی است که هم گرم و هم با زندگی پر تحرک کوهستانی آن‌ها متناسب است. این پوشاک‌ها شامل:

  • کرک: بالاپوش نمدین بلندی است که آستین نداشته و فقط حلقه‌ای برای گردن دارد و جلوی آن کاملاً باز است و بلندی آن تقریباً تا زیر زانو را می‌پوشاند.
  • کوله بال: نوعی بالاپوش برای زندگی شبانان به‌حساب می‌آید، آستین کوتاهی دارد، جلوی آن نیز سرتاسر باز بوده و نسبت به “کرک” سبک‌ تر و راحت‌ تر است و به خاطر عایق دمایی که هست در زمستان و تابستان از آن استفاده می‌کنند.
  • کلوقور: گونه دیگری از نمد های پوششی است که به‌ جای وسایل خواب شبان به کار می‌ رود و در موقع بارندگی هم کاربرد دارد. معمولاً روی هیچ‌ کدام از این بالا پوش‌ها نقشی زده نمی‌شود و سلیقه‌ ها بیشتر در رنگ های آن اعمال می‌شود. همه آن‌ها خود رنگ و از رنگ طبیعی است و مثل فرنجی از رنگ سفید شروع و به رنگ سیاه ختم می‌شود.
  • فرنچی : نیم­ تنه کوتاهی است که تا بالای کمر است، آستین نداشته و در بالای شانه‌ها دارای دو گوش است که برای زیبایی ایجاد می‌کنند. این نیم‌تنه در مجموعه لباس کردی به بهترین شکل ممکن جا افتاده است.
  • کلاه: در کرمانشاه و کردستان به این علت که کلاه نمدی جزء لباس‌های سنتی آن‌ها به شمار نرفته، کلاه مالی هم چندان رونقی ندارد و بیشتر بر اساس سفارش واسطه‌ ها در ایام بیکاری کلاه نمدی می‌مالند و برای منطقه لرستان می‌ فرستند.

 

رنگ و نقش نمدها

برای نمدهای زیرانداز منطقه معمولاً از دو رنگ سفید برای استفاده در زمینه و سیاه جهت ایجاد نقش بهره گرفته می شود. رنگ سفید، رنگ طبیعی پشم گوسفندان منطقه است و رنگ سیاه را یا از گوسفندانی می‌گیرند که رنگشان به‌طور طبیعی سیاه است و یا اینکه پشم سفید را به رنگرزی می‌دهند که رنگ کنند. همچنین طرح‌های مرسوم که در ساخت نمد استفاده می‌شوند بیشتر خاص مناطق بوده و به شکل زیر می‌توان آن‌ها را دسته بندی نمود:

 

نقش‌های معمول بر روی نمدهای «اسلام‌آباد غرب» عبارتند از:

  • زیگزال
  • شمشیر و تپانچه
  • زرینه و سیمینه
  • گل ترنج یا به گفته آن ها طوق

 

نقش‌های متداول در روی نمدهای «هرسین» عبارتند از:

زمینه نمد هرسین سفید است و نقش‌های آن سیاه و متداول ترین نقش‌ها در آن عبارتند از:

  • کله قوچی
  • پنجه مرغی
  • ران خروسی
  • لولو (نوعی پیچک که همان نیلوفراست)
  • چپ و راست

 

نقش­های متداول در روی نمدهای «کرند» عبارتند از:

  • تبرزین
  • جقه شاهی
  • بزکوهی
  • مرغ
  • گل

 

نقش‌های متداول در روی نمدهای روستای سرخه دیزه عبارتند از:

  • گنبدی که مرادشان از بقعه یا بارگاه یکی از زیارتگاه های اهل حق «بابا یادگار» است.
  • پنجه مرغی یا «چن مامر»
  • قلاب
  • جقه شاهی
  • و به‌طور کلی به نقش وسط نمد گل می گویند.

 

تمامی این نقش‌ها را استادان هنرمند به طور ذهنی و با عشق و ذوقی خاص روی نمدها می اندازند و از نقشه ای خاص تبعیت نمی کنند. نمد مال ها برای اینکه جاهای خالی را پر کنند و کار را شیرین تر نمایند نقش‌ های ریزی به‌ صورت منها، بعلاوه و یا بصورت سه گوشه می اندازند.

نمدمالی  ازجمله پرونده هایی بود که در جریان برگزاری هفتمین اجلاس سراسری شورای سیاستگذاری ثبت آثار معنوی کشور در سال ۱۳۹۱ ” از استان کرمانشاه به ثبت میراث معنوی کشور رسید تا شاید این هنر بی بدیل، جذاب و در خور ستایش از حیث ویژگی های فنی، طرح و نقش، از توجه هنر دوستان و حامیان اصالت بومی این کهن بوم برخوردار گردد و بتواند از روند رو یه زوال این هنر صنعت ممانعت به عمل آورد.

 

نقش و طرح آماده شده برای استفاده در نمد
نقش آماده شده برای زیرانداز نمدی