هنر نمد مالی

نمدمالی از صنایع بسیار کهنی به شمار می‌رود که در آن با ایجاد فشار و رطوبت و حرارت بر روی الیاف پشمی باعث درهم‌تنیده شدن آن‌ها و درنهایت تولید یک محصولی به نام نمد می شود. ماهیت پشم مورد استفاده در نمدمالی و خاصیت الیاف گونه آن، یعنی قابلیت درهم‌تنیده شدن آن در اثر رطوبت و فشار و در دسترس بودن آن، سبب شده است که نمدمالی از نخستین شیوه‌های نساجی باشد که انسان به آن دست‌یافته است. گفته می شود که نمد در آسیای میانه به وجود آمده و در کشور چین از اواخر قرن ۴ پیش از میلاد شناسایی گردیده و نمونه‌هایی از نمد نیز که به‌صورت جل اسب، کف‌پوش و آویزه دیواری است، از دره ای به نام «پازیریک» که مربوط به عهد هخامنشیان است مورد شناسایی قرار گرفت.

دامداران بخصوص ایلات و عشایر که معیشت آن‌ها مبتنی بر دامداری است. از پشم که یکی از فرآورده‌های مهم و اصلی دامی است برای ساختن انواع کف‌پوش‌ها و تن‌پوش‌ها و حتی پوشش سقف برخی از اماکن متحرک عشایری در قالب نمد استفاده می‌کنند و دلایل زیادی برای استفاده از آن بیان می‌دارند ازجمله سبک بودن، قابلیت حمل راحت و داشتن خاصیت ضد سرما و گرما و رطوبت. علاوه بر این‌ها نمد خاصیت ایمنی قابل‌توجهی دارد به‌گونه‌ای که نیش گزندگان و چنگ و دندان درندگان در آن تأثیری نمی‌گذارد. همه این مزایا سبب شده است که نمد جای خاصی را در درجه اول در زندگی روزمره گروه­های کوچ‌نشین و در درجه دوم در زندگی مردم روستاها داشته باشد.

این هنر سنتی و زیبا اخیراً بارنگ‌ها و نقش‌ها و اشکالی خاص و جذاب در زندگی شهری نیز جای خود را بازکرده است و هم‌اکنون از نمد بیش از ۷۵ نوع کلاه، چهار نوع فرنچی، کفه کفش، زیرانداز و اخیراً کیسه‌خواب، چادر مسافرتی و نمد مورد نیاز توربین کشتی تولید می‌شود.

نمدمالی در استان کرمانشاه

هنر نمدمالی را به جرات می‌توان یکی از کهن‌ترین هنرهای سنتی مرمان استان کرمانشاه معرفی نمود که از قدمتی طولانی برخوردار است. مردمان این دیار به این علت که سابقه زیادی در امر پرورش دام دارند، به‌طور گسترده‌ای از نمد استفاده نموده و در روستاها و شهرهای آن کارگاه­های نمدمالی متعددی دیده می‌شود. این استان دارای چندین مرکز اصلی نمدمالی است که عبارت‌اند از: قصر شیرین، سرپل ذهاب، اسلام‌آباد غرب و کرند که هرکدام از این شهرستان ها نمد مربوط به منطقه خود را تأمین می نمایند.

فعالیت‌های تولیدی نمدمالی بیشتر به‌صورت کارگاهی است و به‌ندرت در خانه‌ها به این کار مبادرت می ورزند. نمد مالان برای فعالیت تولیدی به دو فضای مشخص نیاز دارند، یکی برای حلاجی پشم و دیگری برای نمدمالی. در قسمت حلاجی توده‌های پشم خام در کیسه‌ها و گونی‌ها روی‌هم انبارشده است و در آن یک نفر حلاج با کمان حلاجی پشم‌ها را می‌زند و در قسمت دیگر همین فضا، استادکار پشم‌ها را به منظور قطع نمد موردنظر روی حصیر و یا یک گونی می‌گستراند. وقتی این مرحله تمام شد، حصیر یا گونی لوله می‌شود و به بخش نمدمالی منتقل می‌گردد. در بخش نمدمالی، نمد مالان ابتدا با پا و سپس با دست نمد را می‌مالند.

مواد لازم برای نمدمالی

ماده اصلی و اساسی نمدمالی پشم است. بهتر است که پشم نمد را از اولین چین بره‌ای تهیه شود که یک سال آن تمام نشده است. این پشم همیشه بهاره است و در اصطلاح محلی «ورگن» می‌نامند. پشم بهاره به سبب لطافت و نازکی و بلندی الیاف آن خوب همدیگر را می‌گیرد و به‌خوبی در اثر مالش و فشار درهم‌تنیده می‌شود. برای تهیه پشم، ابتدا گوسفند را شسته و سپس با قیچی پشم‌چینی که در اصطلاح محلی آن را «چره» می‌نامند می‌چینند. بیشترین پشمی که در نمدمالی به کار می‌رود، پشم سفید است و از پشم سیاه صرفاً برای ایجاد طرح بر روی نمد استفاده می‌کنند. جنس پشم مناطق مختلف نیز باهم تفاوت دارد و مرغوبیت آن بسته به نوع الیاف و کوتاهی و بلندی آن است که این کیفیت به نوع آب و هوا و پوشش گیاهی منطقه مربوط می‌شود.

ازلحاظ ابزاری هم که برای حلاجی به کار می‌رود؛ تهیه‌کنندگان نمد و حتی مصرف‌کنندگان نمد معتقدند بهترین پشم برای نمد مالی پشمی است که با کمان حلاجی شده باشد. پشم‌هایی که با دستگاه های موتوری حلاجی می‌شوند مغز پخت می‌شوند و زنده‌بودنشان را از دست می‌دهند و عمرشان بسیار کم است. همچنین نمد مالان از تخم‌مرغ و اکثراً صابون استفاده کرده تا الیاف به هنگام مالیدن راحت‌تر درهم‌تنیده شوند، چشمه‌های نمد ریزتر شوند و استحکام آن بیشتر شود. علاوه بر آن نیم‌تنه‌های نمدی را با نوارهای پارچه‌های سیاه لبه‌دوزی می‌کنند که هم زیباتر می‌شود و هم مانع باز شدن الیاف تنیده شده لبه‌های آن می‌گردد. کار نمدمالی با استفاده از آب صورت می­گیرد و به همین دلیل بیشتر در فصل تابستان که پشم‌ها نیز راحت‌تر به هم می‌چسبند انجام می‌شود.

 

 

 

 

انواع تولیدات نمدین

تولیدات نمدین به‌طورکلی سه نوع است:

  1. تولیداتی که نام کلی نمد را دارند و به‌عنوان کف‌پوش و زیرانداز از آن‌ها استفاده می‌شود.
  2. تولیداتی که به عنوان پوشاک استفاده می­شوند.
  3. تولیداتی که در امر حملل و نقل برای روی اسب و زیره ی زین اسب ساخته می‌شود.

کف‌پوش‌های نمدین

کف‌پوش‌های نمدین تولید غالب نمد مالان استان است و به زبان محلی «نو» نام دارد و در اندازه‌های مختلف ساخته می‌شود که ازنظر ظاهری بر دو نوع است: یا به‌صورت باریک و دراز ساخته می‌شوند یا به‌صورت پهن است. نقش ها هم معمولاً روی محصولات نمدینی انداخته می شود که به‌عنوان کف‌پوش استفاده می‌شود و انواع نمد ازنظر رنگ نقش هم بر دو نوع است. اگر رنگ نقش ها فقط از پشم سیاه باشد آن‌ها «نوساده» و اگر از پشم‌های رنگ‌شده در نقش‌ها به‌کار رفته باشد آن‌ها را «نو رنگی» می‌نامند. رنگ متن تمامی نمدهای کف‌پوش سفید است و برای نقش‌های آن‌ها از رنگ های سیاه، قهوه‌ای و گاهی هم قرمز استفاده می شود و به‌این‌ترتیب پشم سفید بره حداکثر مصرف را در این کار دارد.

نمدهای پوششی یا پوشاکی

مصنوعات نمدین دارای مصارف متنوع و قابل‌توجهی است. پوشاک‌های نمدین بلند یکی از ضروریات زندگی شبانان و دام‌پروران است و پوشاک‌های نمدین کوتاه و نیم‌تنه لباسی است که هم گرم و هم با زندگی پرتحرک کوهستانی آن‌ها متناسب است. این پوشاک‌ها شامل:

  • کرک: بالاپوش نمدین بلندی است که آستین نداشته و فقط حلقه‌ای برای گردن دارد و جلوی آن کاملاً باز است و بلندی آن تقریباً تا زیر زانو را می‌پوشاند.
  • کله بال: نوعی بالاپوش برای زندگی شبانان به‌حساب می‌آید، آستین کوتاهی دارد، جلوی آن نیز سرتاسر باز بوده و نسبت به “کرک” سبک‌تر و راحت‌تر است و به خاطر عایق دمایی که هست در زمستان و تابستان از آن استفاده می‌کنند.
  • کلوقور: گونه دیگری از نمدهای پوششی است که به‌جای وسایل خواب شبان به کار می‌رود و در موقع بارندگی هم کاربرد دارد. معمولاً روی هیچ‌کدام از این بالاپوش‌ها نقشی زده نمی‌شود و سلیقه‌ها بیشتر در رنگ های آن اعمال می‌شود. همه آن‌ها خودرنگ و از رنگ طبیعی است و مثل فرنجی از رنگ سفید شروع و به رنگ سیاه ختم می‌شود.
  • فرنچی نیم­تنه کوتاهی است که تا بالای کمر است، آستین نداشته و در بالای شانه‌ها دارای دو گوش است که برای زیبایی ایجاد می‌کنند. این نیم‌تنه در مجموعه لباس کردی به بهترین شکل ممکن جا افتاده است.
  • کلاه: در کرمانشاه و کردستان به این علت که کلاه نمدی جزء لباس‌های سنتی آن‌ها به شمار نرفته، کلاه مالی هم چندان رونقی ندارد و بیشتر بر اساس سفارش واسطه‌ها در ایام بیکاری کلاه نمدی می‌مالند و برای منطقه لرستان می‌فرستند.

رنگ و نقش نمدها

برای نمدهای زیرانداز منطقه معمولاً از دو رنگ سفید برای استفاده در زمینه و سیاه جهت ایجاد نقش بهره گرفته می شود. رنگ سفید، رنگ طبیعی پشم گوسفندان منطقه است و رنگ سیاه را یا از گوسفندانی می‌گیرند که رنگشان به‌طور طبیعی سیاه است و یا اینکه پشم سفید را به رنگرزی می‌دهند که رنگ کنند. همچنین طرح‌های مرسوم که در ساخت نمد استفاده می‌شوند بیشتر خاص مناطق بوده و به شکل زیر می‌توان آن‌ها را دسته بندی نمود:

نقش‌های معمول بر روی نمدهای «اسلام‌آباد غرب» عبارتند از:

  • زیگزال
  • شمشیر و تپانچه
  • زرینه و سیمینه
  • گل ترنج یا به گفته آن ها طوق

نقش‌های متداول در روی نمدهای «هرسین» عبارتند از:

زمینه نمد هرسین سفید است و نقش‌های آن سیاه و متداول ترین نقش‌ها در آن عبارتند از:

  • کله قوچی
  • پنجه مرغی
  • ران خروسی
  • لولو (نوعی پیچک که همان نیلوفراست)
  • چپ و راست

نقش­های متداول در روی نمدهای «کرند» عبارتند از:

  • تبرزین
  • جقه شاهی
  • بزکوهی
  • مرغ
  • گل

نقش‌های متداول در روی نمدهای روستای سرخه دیزه عبارتند از:

  • گنبدی که مرادشان از بقعه یا بارگاه یکی از زیارتگاه های اهل حق «بابا یادگار» است.
  • پنجه مرغی یا «چن مامر»
  • قلاب
  • جقه شاهی
  • و به‌طور کلی به نقش وسط نمد گل می گویند.

تمامی این نقش‌ها را استادان هنرمند به طور ذهنی و با عشق و ذوقی خاص روی نمدها می اندازند و از نقشه ای خاص تبعیت نمی کنند. نمد مال ها برای اینکه جاهای خالی را پر کنندو کار را شیرین تر نمایند نقش‌های ریزی به‌صورت منها، بعلاوه و یا بصورت سه گوشه می اندازند.

نمدمالی  ازجمله پرونده هایی بود که در جریان برگزاری هفتمین اجلاس سراسری شورای سیاستگذاری ثبت آثار معنوی کشور در سال ۱۳۹۱ ” از استان کرمانشاه به ثبت میراث معنوی کشور رسید تا شاید این هنر بی بدیل، جذاب و در خور ستایش از حیث ویژگی های فنی، طرح و نقش، از توجه هنر دوستان و حامیان اصالت بومی این کهن بوم برخوردار گردد و بتواند از روند رو یه زوال این هنر صنعت ممانعت به عمل آورد.