منبت کاری یکی از هنر های قدیمی ایرانیان است که توسط آن، هنرمند چوب بی جان را به قطعه ای زنده تبدیل می کند. حاصل نتیجه این کار، یک صنایع دستی زیبا خواهد بود.

چوب، فراوان ترین ماده موجود در طبیعت است که از روزگاران گذشته مورد استفاده ی بشر بوده است. انسان از دیرباز با بهره گیری از انواع چوب های در دسترس، وسایل، ابزار و محصولات مورد نیاز خود را که به طور عمده جنبه مصرفی داشته است را تولید و در زندگی روزمره استفاده کرده است. طبعا در این رهگذر با بهره گیری از ذوق و سلیقه و گاه مهارت و خلاقیت خود آثار هنری را هم پدید آورده است.

از آن جا که چوب، ماده ای است که دارای قابلیت ها، خواص و ویژگی های خاص بوده و هست. لذا از دورترین زمان ها در سرزمین ایران – به عنوان یکی از ممالکی که ذخیره چوب قابل اعتنایی را داشته – هنرمندان با ذوق کشورمان نیز توانسته اند آثار ارزشمندی را تولید و عرضه دارند که بسیاری از آن هم اکنون زینت بخش موزه ها و دیگر مراکز هنری جهان است.

هنرهای مرتبط با چوب در کشورمان به طور عمده شامل خراطی، کنده کاری، منبت کاری، مشبک کاری، منبت-مشبک، معرق، نازک کاری(ریزه کاری)، خاتم سازی، گره چینی، حجم های چوبی، سازهای چوبی، نقاشی روی چوب، لاک های چوبی، منبت- معرق، سوخت روی چوب و … و سرانجام تلفیق چوب و فلز می شود.

منبت کاری

منظور از منبت به معنی رویاندن نقش نبات و گل و بته ایجاد کردن بر روی چوب، در واقع اجرای نگاره های مختلف از گیاه، حیوان و انسان و سایر نگاره ها بر روی چوب است. برخی آن را ایجاد گل و بته و نگاره های فرو رفته و برجسته بر روی چوب می دانند.

یکی از صنایع دستی ظریف و کاربردی که در طی قرون متمادی همواره جزو هنرهای اصیل و کاربردی بوده منبت است. منبت کاری هنری است مشتمل بر حکاکی و کنده کاری بر روی چوب، براساس نقشه ای دقیق که یکی از هنرهای با سابقه و قدیمی مرتبط با چوب و جز هنرهای صناعی ایران است. بنا به اسناد و مدارک موجود منبت کاری در ایران متکی به سابقه ای بیش از ۱۵۰۰ سال است و حتی عده ای از محققان به صراحت اظهار کرده اند که این هنر، قبل از دوره ی ساسانیان در ایران رواج داشته است. ضمن آنکه برخی از صاحب نظران بر وجود آثار یا بهره گیری از هنر منبت کاری چوب در بنای با شکوه تخت جمشید، تاکید دارند.

 

کارگاه

چوب های مناسب برای هنر کنده کاری و منبت؛ راش، افرا، شمشاد، ملج و گردو (برای کنده کاری) – گلابی و گردو (برای منبت) هستند. ابزار کار منبت کاری در مقایسه با کنده کاری روی چوب بسیار پیشرفته تر، مفصل تر و متنوع تر است و شامل انواع اره، سوهان، چکش، رنده، پرگار، گونیا و انواع مغار است. بدیهی است عامل اصلی در ارایه ی یک اثر شاخص منبت کاری، صبر و حوصله، دقت و مهارت و ابتکار و گاه خلاقیت هنرمند است.

بعد از پایان کار محصول تولیدی را به وسیله سمباده ساب زده و به وسیله مواد شفاف لاک الکل روغن جلا و … سطح آن را می‌پوشانند. منبت کاری بر روی مبل، میز و بوفه به زیبایی انجام می‌شود ضمن آنکه سایر آثار شامل قاب عکس، قاب آیینه، جعبه قاشق و چنگال، سرویس های رومیزی، انواع ظروف و مجسمه های گوناگون، تندیس و … می شود.

مراکز قدیمی منبت کاری چوب در ایران، شهر های آباده و گلپایگان است که از دیرباز به واسطه این هنر، شهره بوده اند. استان کرمانشاه نیز از این هنر صنعت بی بهره نبوده و در تمامی دوره ها صنعتگران فعال و بزرگی را به جامعه ارائه داده است.

 

رعایت نکات ذیل بر ارزش یک کارگاه منبت می افزاید :

هر چه طرح در آثار منبت جدید تر و ابتکاری تر باشد، ارزش کار را بالاتر می برد.

هر چه نگاره های به کار رفته در یک کار هنری منبت، دارای فراز و فرود و خلل و فرج بیشتری باشد بهتر است.

هرچه اختلاف سطح در کارهای منبت وجود داشته باشد، ارزش کار بالاتر می رود.

زاویه ها و گوشه ها و پخش نگاره ها در آثار منبت باید به گونه‌ای اصولی و صحیح انجام شده باشد.

منبت-مشبک : نوعی هنر تلفیقی است که طی آن در اثر موردنظر بخشی از کار منبت و بخش دیگر آن مشبک می‌شود تا کار زیباتری پدید آید.