مقدمه

گرامیداشت یاد و خاطره از دست رفتگان آیینی است که با روح و ذهن مردم ایران پیوندی عمیق خورده است؛ اما در بیان مفهوم و آیین تعزیه، اولین بارقه‌های ذهن، متوجه تعزیه و آیین سوگواری امام حسین (ع) و گرامیداشت واقعه کربلاست؛ و تکایا به‌عنوان فضایی معنوی در تجلی احساسات و عقاید مذهبی نقشی شایسته ایفا نموده‌اند. تکیه معاون الملک کرمانشاه نیز با قدمت ۱۲۰ ساله خود (۱۳۲۰ ه.ق) یکی از بی‌ بدیل‌ ترین و تماشایی‌ ترین تکایای عصر قاجار است که با ورود به آن علاوه بر حسی معنوی، دنیایی شگفت از کاشی‌ها و تصاویر و حماسه‌ها را شاهد خواهیم بود. چند دقیقه همراه ژکوند باشید تا به معرفی تکیه معاون الملک بپردازیم. فضاهای این تکیه شامل چهار بخش صحن ورودی، حسینیه، زینبیه و عباسیه است.

 

فضای ورودی تکیه معاون الملک

درب اصلی تکیه معاون الملک کرمانشاه بر روی خیابان حداد عادل واقع شده و با پایین رفتن از تعدادی پله، فضای ورودی تکیه معاون الملک پیش رویتان قرار می‌گیرد. در سمت راست پله‌ها سقاخانه قرار دارد و با کاشی‌های زیبایی که صحنه آب طلبیدن حضرت سکینه از حضرت عباس را به تصویر درآورده مزین گشته است.

در سمت راست ورودی اصلی در کوچکی قرار دارد که به یکی از اتاق‌ های حسینیه باز می‌شود، سپس در اصلی حسینیه قرار دارد. در این قسمت اتاق بزرگی است که زیر پنجره‌های آن چهار تابلو وجود دارد که صحنه‌ های نبرد حضرت علی‌اکبر (ع)، حضرت قاسم (ع)، جنگ حضرت علی با عمر بن عبدود و … به تصویر درآمده است علاوه بر این‌ها در فواصل پنجره‌ها و ازاره ها، کاشی‌های تزیینی با نقوش هندسی، گل‌وبوته و … به‌ کار رفته است و قسمت فوقانی آن اشعار محتشم کاشانی که در مورد واقعه عاشورا است با خط سفید بر زمینه‌ای سیاه بر روی کاشی‌ها نقش شده است.

 

حسینیه

برای ورود به این بخش از تکیه معاون الملک باید از دالانی کوتاه که در دو سوی آن دو طاق قرار داشته و سقف آن نیز کاشی است گذشت و سپس وارد حیاط کوچک و زیبای حسینیه شد. در حسینیه نخستین تصویری که نگاه‌ ها را به‌سوی خود می‌کشاند مجلس وعظ اشراف الواعظین است که در جبهه جنوبی واقع است. در این تابلو واعظ بر منبر و در مقابل وی دسته‌های سینه‌زن، قمه‌زن و زنان سوگوار تصویر شده‌اند و در پایین آن زیارت‌نامه «وارث» نگاشته شده است. در حاشیه این قسمت نیز اشعاری در مورد بانی تکیه و سال اتمام آن (به حروف ابجد که برابر با ۱۳۳۶ است) به چشم می‌خورد.

تابلوی بعدی عبور دادن اهل‌ بیت از قتلگاه است. در جبهه شرقی حسینیه ارسی‌ های زیبا و چشم‌ نواز زینبیه خودنمایی می‌کنند که در بالای ارسی بزرگ نقش دو فرشته با پرچم‌هایی که جمله «یا حسین مظلوم» بر آن نوشته‌شده، دیده می شود. در دو سوی ضلع شمالی و جنوبی پله‌ هایی تعبیه‌ شده تا دسترسی به طبقه فوقانی حسینیه را ممکن سازد. ورود از حسینیه به زینبیه نیز در قسمت شمالی همین ضلع امکان‌ پذیر است.

 

زینبیه

این بخش را می‌توان تنها فضای گنبد دار تکیه معاون الملک نامید. پلان این قسمت به شکل چلیپا یا صلیب است که در دو سمت شمال غربی و شمال شرقی این چلیپا، ورودی‌های حسینیه به زینبیه و عباسیه واقع است. در گوشه‌ی جنوب غربی اتاقی است که اکنون از آن به‌ عنوان انبار استفاده‌شده و ارسی آن مشرف‌ به حسینیه است. در مقابل این اتاق در گوشه‌ ی جنوب شرقی اتاقی آیینه‌ کاری شده‌ ای دیده می‌شود که در زیرزمین آن قبر معاون الملک قرار دارد.

 

کاشی کاری های زیبای تکیه معاون الملک کرمانشاه
کاشی کاری های زینبیه

 

درگذشته و در هنگام برپایی مراسم سوگواری طبقه بالای آن جایگاه زنان بوده است و دارای اتاق‌هایی است که ارتباط با حسینیه و عباسیه را ممکن می‌سازد. بیشتر تابلوهای مربوط به وقایع عاشورا در زینبیه قرار دارند و به ترتیب شامل صحنه‌ی جنگ امام حسین و یزیدیان در صحرای کربلا، بیرون آوردن اهل‌بیت از خرابه، رزم نمودن حضرت قاسم (ع)، آمدن رعفر جنی به یاری حضرت، آوردن اهل‌بیت به مدینه طیبه، اهل‌بیت در بارگاه یزید، جنگ حضرت عباس (ع) و امام حسین (ع) با کفار و … می‌باشد.

در قسمت بالایی این تابلوها نیز اشعاری از محتشم کاشانی که بر کاشی نگاشته شده‌اند، قرار دارد. رسم بندی‌های زیر گنبد نیز با کاشی‌ های با طرح گل‌ و بوته و هندسی زینت داده‌ شده‌ اند. ازاره های زینبیه با دو نوع کاشی تزیین‌ شده‌ اند؛ نوع اول کاشی‌ های بلند با تصاویر گل‌ و بوته است که در برخی از آن‌ ها تصویر رنگی پادشاهان دیده می‌شود. نوع دوم کاشی‌هایی مربع شکل با زمینه‌ ای سبز رنگ است که پادشاهان داستان‌ های ادبی و حماسی و قصص قرآنی بر روی آن‌ ها به تصویر درآمده است.

 

عباسیه

راهرویی به نسبت طولانی فضای زینبیه را به حیاط بزرگ و زیبای عباسیه متصل می‌نماید. بنای اصلی عباسیه در ضلع جنوبی آن و در دو طبقه احداث گردیده است. ستون‌های قطور این قسمت که با ترکیبی از آجر و کاشی لاجوردی برپاشده‌اند شکوه و عظمت خاصی به فضای عباسیه داده است. این بخش را کاشی‌هایی با تصاویر پادشاهان و با طرح‌های اسلیمی و ختایی و … پوشش می‌دهند. در جبهه غربی عباسیه اتاق‌ های زینبیه که مشرف‌به حیاط عباسیه‌ اند، واقع‌ شده‌ اند.

ضلع شمالی فاقد ساختمان بوده و کاشی‌های لاجوردی زیبایی آن را مزین نموده‌اند. این کاشی‌ها  نقش برجسته‌های استان‌های فارس و کرمانشاه را به تصویر کشیده و در قاب‌ بندی تابلوها از کاشی‌ هایی با تصاویر اولین پادشاه اسطوره‌ ای ایران یا «کیومرث» تا آخرین پادشاه زمان معاون الملک به کار گرفته‌شده است.

 

موزه مردم شناسی تکیه معاون الملک کرمانشاه
موزه مردم شناسی در ساختمان عباسیه – تکیه معاون الملک

 

جرزهای تقسیم‌ کننده تابلوها نیز تصاویر رجال و اماکن مذهبی تاریخی قرار دارد. در گوشه سمت چپ ضلع شمالی راهروی ورودی عباسیه به کوچه معاون قرار دارد که در طبقه فوقانی آن دو اتاق قرار دارد. در این قسمت نیم ستون بلندی با هدف قرار دادن ساعتی بر روی آن بنا شده است که زیبایی حیاط را دو چندان نموده است.

 

داستان حضرت یوسف و حضرت سلیمان

در سمت راست این نیم ستون و رو به ضلع جنوبی پنج تابلو زندگی حضرت یوسف را به تصویر درآورده و در سمت چپ نیم ستون تابلویی است که مشاغل دراویش را به تصویر کشیده است. جبهه شرقی عباسیه نیز فاقد ساختمان است و با طاق‌ نماهایی تزیین یافته است که در یکی از آن‌ ها حضرت سلیمان را در حالی‌ که بر تخت نشسته و پرندگان و حیوانات مختلف گرداگرد آن را فراگرفته است، شاهد هستیم.

 

حیاط و باغچه های عباسیه تکیه معاون الملک کرمانشاه
حیاط عباسیه و کاشی کاری دیوارهای آن – تکیه معاون الملک

 

کاشی های زیبای منقوش به تصاویر پادشاهان در عباسیه - تکیه معاون الملک کرمانشاه
کاشی کاری های زیبای تکیه معاون الملک

سخن آخر

برای بازدید از تکیه معاون الملک کرمانشاه اثر بی‌نظیر می‌توان به خیابان حداد عادل واقع در بافت قدیمی کرمانشاه سری بزنید و در همان بافت قدیم از مجموعه جاذبه‌ها و بناهای دیگری چون تکیه بیگلربیگی، بازار سنتی، مسجد عمادالدوله، مسجد شافعی و … دیدن کنید.