هنر در این مرز و بوم به هر جایی که رسیده خودش را در نقشی نمایان کرده و زیبایی هایش را نثار فرزندانش نموده است. هنرمندان ایران زمین در جای جای آن گاهی با تار و پودی از نخ، گاه با تکه ای از چوب و گاهی نیز با استفاده از بقایای حیوانات دست به ساخت زیباترین صنایع دستی زده اند که مایه حیرت همگان شده است. یکی از این شاخه‌ های هنری، فن چرم سازی و چرم دوزی است که به نام های دباغی و سراجی معروف بوده اند. دباغان پوست حیوان را دباغی کرده و در اختیار سراجان قرار می دادند و آنها نیز با هنرمندی خاصی به تهیه انواع صنایع دستی می‌پرداختند. همراه ژکوند باشید تا بیشتر با این هنر و تاریخچه آن در کرمانشاه آشنا شوید.

هنر دباغی (چرم سازی) و سراجی (چرم دوزی)

یکی از ویژگی های پوست در حالت عادی این است که نرم و منعطف بوده اما چنانچه از حالت طبیعی و زنده خود خارج شود فاسد شده و خشک و شکننده می شود. چرم سازی دباغی هنری است که طی فرایندی پیچیده و سخت، کاری می کند که پوست نه تنها با از دست دادن رطوبت خود نرمی و لطافتش از بین نمی رود بلکه با جذب رطوبت مجدد هم نه بوی تعفن به خود می گیرد و نه فاسد می گردد و به بهترین شکل ممکن یعنی چرم به خدمت انواع نیازهای بشر از قدیم تا به حال در آمده است.

در واقع چرم محصولی است که حاصل دباغی پوست خام حیواناتی چون گاو، گوسفند، بز، مار ،کوسه و گونه های متنوعی از حیوانات است که به خلق هنری دیگری به نام سراجی منجر شده است. هنری که با استفاده از چرم های ساخته شده به دوخت انواع محصولاتی می پردازد که مورد نیاز انسان هاست از گذشته های دور گرفته تا زمان حال.

 

تاریخچه استفاده از پوست و تبدیل آن به چرم

احتمالا پوست حیوانات را بتوان اولین ماده ای دانست که توسط انسان های نخستین برای پوشش، سرپناه و حفاظت از خود در برابر سایر حیوانات مورد استفاده قرار گرفته؛ و به مرور زمان توانایی ایجاد تغییر در پوست و استفاده های متنوع از آن توسط انسان ها به وجود آمد. گیرشمن به کلاه خودهای چرمی اشاره می کند که در گورهای سیلک دوره چهارم یعنی از ۳۰۰۰ سال تا ۱۵۰۰ سال قبل میلاد به همراه مردگان دفن می شده است. بر این اساس و بر اساس گفته های سایر محققین می توان قدمت استفاده از پوست حیوانات به شکل چرم در ایران را به حدود ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد نسبت داد.

چرم از کاربردی ترین مواد مورد استفاده در ایران باستان بوده و علاوه بر مصارف روزانه از جمله کفش و لباس چرم و کیسه های آذوقه و دول آب در امور جنگی نیز کاربردهای فراوانی داشت. از وسایل چرمی که در هنر چرم سازی مورد استفاده قرار می گرفته است می توان زین، افسار، دهان بند، رکاب و … و همچنین چکمه های نظامی، خیمه ها، کمان و … نام برد که در نوشته های تاریخی از آن ها سخن به میان آمده است. به عنوان مثال گزنفون از کاربرد پوست حیوانات برای ساخت خیمه سخن گفته که گاهی با دوختن آن ها و پر کردن با کاه به عنوان قایق برای عبور از رودخانه ها استفاده می کردند.

پوشاک مادی

باستان شناسان دیگر بر اساس شواهد به دست آمده از گورهای پازیریک که قدمت آنها مربوط به سده چهارم قبل از میلاد است احتمال داده اند که پوشاک مادی به صورت شلوار به همراه ردایی بلند بوده که اغلب از جنس چرم و بیشتر به رنگ سرخ بوده است. این حرفه در گذشته از مشاغل مهم محسوب می شده به گونه ای که در اکثر شهرها محله ای به نام دباغی بوده که کارگاه های متعدد دباغی در آن دایر بوده است. همین عوامل موجب گردید تا امروزه چرم یکی از صنایع مهم هر کشوری تلقی شده و ارزش اقتصادی زیادی برای آن به همراه آورد.

 

تاریخچه چرم سازی در استان کرمانشاه

با توجه به اینکه استان کرمانشاه از دیرباز محل پرورش احشام و دام های فراوان بوده است بنا به ضرورت دباغی رونق فراوان داشته است و این امر کرمانشاه را به یکی از منابع ‌اصلی تولید و پخش چرم مرغوب در سراسر کشور مبدل کرده است. چرم دوزی یا سراجی نیز یکی از قدیمی‌ ترین و اصیل‌ ترین هنرهای سنتی این دیار است.

هنر چرم سازی در استان کرمانشاه از پیشینه زیادی برخوردار بوده و در بازار کرمانشاه قدیم یک دالان به هنر سراجی اختصاص داشته و این راسته بازار همواره مامن هنرمندان متعددی بوده است که به هنر چرم دوزی مشغول بوده اند.

در گذشته‌های نه چندان دور ساکنان شهر و روستا برای کیف‌ های دستی مردانه و زنانه، جلد اسلحه‌ هایی نظیر برنو و پَران، جلد تپانچه و کُلت، انواع چمدان، قطار فشنگ، انواع یراق اسب و قاطر ، انواع کمربند، کمربندهای ورزش زورخانه‌ای، جلد عینک، جلد دوربین‌های شکاری‌ و دیگر لوازم چرمی به این راسته مراجعه می‌کردند. اما امروزه چرم سازی جنبه تزیینی به خود گرفته و بیشتر به شکل کیف‌ های زنانه، جلد موبایل، کمربند و … ارائه می شود. در نشست سال ۱۳۹۳ شورای ثبت آثار ملی ایران، هنر سراجی کرمانشاه در لیست میراث ناملموس ایرانیان قرار گرفت.

 

مراحل عمل آوردی چرم خام

پوست از نظر ترکیبات شیمیایی از اسیدهای آمینه تشکیل شده که در مواجه با محیط تحت تاثیر قرار گرفته، زنجیره پروتئینی آن ها از هم جدا شده و در نتیجه به مرور از حالت طبیعی خارج شده و خواص آن از بین می رود. دباغی هنری است که از این فرایند جلوگیری کرده و مانع از فساد پذیری آن شده وکاربردهای زیادی به آن بخشد.

 

مراحل کار دباغی

  1. خام را آب زدن: اولین مرحله از کار دباغی بوده و خام خشک جمع آوری شده از روستاها را بسته به میزان ضخامت و چربی به مدت شش روز در آب خیس می کنند.
  2. آهک زدن و عورام کاری: در این روش آهک را روی خام پاشیده و بر روی آن آب ریخته و چند روز می گذارند که بماند. سپس آن را بیرون آورده مواد اضافه از جمله موهای اضافی را با استفاده از یک کارد ویژه عورام کاری می کنند. این کارد را با استفاده از سنگی به نام عورام تیز می کنند.
  3. متورم کردن: در این مرحله خام را به خمره انتقال داده و به آن آرد جو می زنند و همانند مرحله قبل آب می ریزند. این کار باعث شده تا پوست متورم شده و گوشت های اضافی و همچنین آهک اضافه شده در مرحله قبل به راحتی از آن جدا شود.
  4. نمک پاشیدن: در این مرحله نیز به پوست ها نمک اضافه شده و چند روز به همین شکل می گذارند.
  5. مازوکاری: در این مرحله نیز گرد مازوی نرم یا گرد پوست درخت اقاقیا را به پوست می زنند.
  6. کاشیکاری: در این مرحله پوست های مازو کاری شده را در آفتاب قرار داده تا خشک شود و سپس با سنگ پا پرداخت می کنند.
  7. رنگ کاری: برای این کار رنگ هایی چون گل ورز، جوهر گلی و صابون سفید مورد استفاده قرار می گیرد.
  8. صیقل زنی: در این مرحه که پایان کار است پوست را روی تخته پرداخت گذاشته و صیقل را با فشار به روی آن می کشند.

 

انواع چرم

چرم ها به طورکلی به سه دسته چرم سبک، چرم نیمه سنگین و چرم سنگین تقسیم می شوند که هر کدام از آن ها دارای ویژگی های مختص به خود می باشند.

  1. چرم سبک

چرمی است که با استفاده از پوست حیواناتی مانند گوسفند، بز، بزغاله و بره ساخته می شود. و به دلیل ظرافت و نازکی آن بیشتر در ساخت محصولاتی چون انواع لباس، کاپشن و دستکش به کار می رود.

  1. چرم نیمه سنگین

این گونه از چرم نیز با استفاده از پوست جاندارانی چون کروکودیل، شتر مرغ و … ساخته می شود اما چون کمیاب و گران قیمت هستند برای ساخت اجناس لوکس و زینتی مورد استفاده قرار میگیرد.

  1. چرم سنگین

این نوع چرم را با استفاده از پوست حیوانات چون گاو، گاومیش، گوساله، شتر و … می سازند و به سبب مقاومت و زیبایی نسبت به سایر چرم ها برای استفاده های معمول بهترین گزینه به حساب می آید. مقاومت بالای این چرم باعث شده تا از آن در تهیه زیره و رویه کفش، کیف های دستی و جیبی، تسمه های ماشین آلات صنعتی و … استفاده گردد.

 

خواص چرم

خاصیت و ویژگی چرم به گونه ای است که ذهن خلاق هنرمند می تواند آن به هر شکل و قالبی که در نظر دارد در آورده. این خود باعث گردیده تا محصولات سراجی با تغییر سایق و علایق مردم هر عصر همگام شده و برطرف کننده نیازهای مردمان آن عصر باشد. از دیگر خواص این محصول می توان به مقاومت در برابر آب و هوا، عایق بودن در برابر گرما، عایق برق، امکان انتقال بخار آب از خود و … اشاره نمود.

 

انواع دوخت در هنر سراجی

برای دوخت محصولات چرمی، به ویژه کیف های چرمی از دوخت های متنوعی استفاده می شود که هر یک به گونه ای متفاوت بر زیبایی کار می افزایند. برای این مهم بایستی اصول و قواعد دوخت رعایت گردد تا علاوه بر جنبه ی زینتی کیفیت کار را هم افزایش دهد و شامل انتخاب مناسب نمره نخ، انتخاب رنگ نخ متناسب با رنگ چرم مورد استفاده، یک اندازه بودن فواصل دوخت، صاف و یک دست بودن نخ دوخت، کیفیت بالای نخ و انتخاب نوع دوخت روی کار می باشد.

به منظور چرم دوزی گونه های مختلفی از انواع دوخت ها مورد استفاده قرار می گیرد که هر کدام به گونه ای خاص بر زیبایی کار می افزایند؛ و شامل دوخت شلال، ساقه دوزی پشت بخیه شده، ساقه دوزی پشت شلال، بخیه، سر کج، زیگزاک، ضربدری لبه کار و دندان موشی می شوند.