مقدمه

استان کرمانشاه را به سبب دارا بودن تمدن و موقعیت جغرافیایی خاص، می‌توان یک از مهدهای صنایع‌ دستی کشور قلمداد نمود. مردم بومی این منطقه از همان ابتدا و با توجه به استعداد، ذوق و مواد اولیه‌ ی متنوعی که در اختیار داشتند، در زمینه­ های مورد علاقه و مورد نیاز خود، هنرهای دستی زیبایی را می‌ آفریدند و این باعث شده تا صنایع‌ دستی این دیار از رونق زیادی برخوردار باشد. 

از سپیده‌ دم تا شامگاهان کشت‌ ها را آبیاری کردن، شاخه‌ های اضافی درختان را هرس کردن، میوه چیدن و بار کردن و رفتن به دنبال رمه‌ های دام و راه رفتن و تلاش کردن و تلاش کردن، جا و مکانی را می‌ طلبد که بتوان آرام گرفت و سنگینی بدن را روی پاها برداشت، نشست و استراحت نمود. در فرهنگ جوامع روستایی و عشایری و حتی جوامع سنتی شهری ما، چهارپایه و نیمکت و صندلی جایگاهی نداشته و کف‌ پوش و زیرانداز به شکل‌ های متنوع، به‌ جای آن‌ ها به کار می‌رود. در گذشته یکی از وظایف کدبانوی خانه فراهم آوردن وسایل آسایش اهل خانه بود. از جمله تهیه همین زیراندازها و کف‌ پوش‌ها برای فضایی که اهل خانه در آن استراحت ‌کنند.

 

پیشینه بافت گلیم

اینکه نخستین بار در کجا و توسط چه قوم و قبیله‌ ای بافت پارچه‌ های اولیه که همزمان با شروع بافت گلیم بوده صورت گرفته، به‌ طور واضح مشخص نیست. بر اساس کاوش‌ های باستان‌ شناسی شواهدی از بافندگی در میان ساکنان فلات ایران و سرزمین‌ های هم‌ جوار به‌ دست‌ آمده است که تاریخ دقیقی برای بافت گلیم ارائه نمی ­کند. از آنجا که قدیمی‌ ترین قالی کشف‌ شده دنیا با نام پازیریک متعلق به ۳۵۰ تا ۵۰۰ قبل از میلاد و متعلق به دوره هخامنشی می‌باشد و با توجه به اینکه گلیم‌ بافی مقدمه‌ ای برای بافت قالی بوده است، لذا می‌توان گفت که قدمت بافت گلیم به سال‌ ها پیش‌ از این تاریخ مربوط می‌شود.

در استان کرمانشاه، گلیم یکی از عمده‌ ترین کف‌ پوش‌ها به شمار می‌ رفته و بیشتر مراحل آماده کردن مواد و وسایل بافت آن، به‌ غیر از پشم‌ چینی حاصل کار دستان هنرمند زنان روستایی است. مراحل عمده ساخت و بافت این کف‌ پوش‌ ها که شامل گلیم، نمد، زیلو و بالاخره قالیچه و قالی است در همان خانه‌ های محل سکونت انجام می‌ شده.

 

گلیم هرسین
گلیم یکی از مهمترین صنایع دستی استان کرمانشاه

 

مواد اولیه

مواداولیه‌ای که برای بافت گلیم مورد استفاده قرار می‌گیرد محدود و معمولاً در خود منطقه تهیه می‌شود. این مواد عبارت‌اند از: پشم، کاموا، نخ پنبه و رنگ است. برای بافت گلیم در منطقه دو نوع پشم به کار می‌رود. نوع اول پشم محلی است که دامداران معمولاً آن را به مغازه‌ های محلی داده یا خودشان پشم را تبدیل به نخ می‌کنند. نوع دوم پشم صنعتی است که به‌ وسیله ماشین حلاجی شستشو و در بیشتر موارد ریسیده می‌شود. محلی‌ ها بیشتر، پشم محلی به کار می‌برند؛ چرا که عقیده دارند که زنده‌ تر است و دوام بیشتری دارد. پشمی که برای این گلیم‌ ها به‌کاربرده می‌شود به دست خود اهالی شسته و ریسیده و تابیده می‌شود.

دومین ماده موردنیاز برای بافت گلیم کاموا است که به‌ تازگی در روستاها معمول شده است. مورد بعدی نخ پنبه است. در بعضی از بخش‌های کرمانشاه بخصوص در روستای “پریوه” از روستاهای اطراف هرسین، پنبه‌ کاری سابقه‌ ای طولانی دارد و از گذشته‌های دور رشتن پنبه و تهیه نخ پنبه‌ ای توسط زنان رایج بوده است. در حال حاضر نخ پنبه‌ای محصول کارخانه‌ های ریسندگی خریداری می‌شود و در اختیار بافندگان قرار می‌گیرد. یکی از نکات جالب‌ توجه در مورد گلیم این است که تار گلیم از پنبه، پود آن از پشم و حاشیه گلیم‌ های بافت استان از موی بز است. حاشیه باریک بیرونی گلیم از هر چهارسو با موی بز بافته می‌شود.

 

دلایل استفاده از موی بز

  • موی بز از استحکام زیادی برخوردار است و چون کناره گلیم به دلیل برجستگی بیشتر پا می‌خورد از موی بز برای بافت آن استفاده می‌شود.
  • نخ موئی در مقابل رطوبت مقاوم است و پوسیده نمی‌شود. این خاصیت باعث می‌شود گلیم‌ هایی که در کناره دیواره قرار می‌گیرند و معمولاً هم قسمت پایین دیوارها نمور است، کمتر پوسیده شوند و دوام بیشتری داشته باشند.
  • حشراتی چون بید قادر به از بین بردن مو نیستند. به همین دلیل چون حاشیه گلیم سرتاسر از موی بز بافته می‌شود و پشم درون این چارچوب مویین قرار می‌گیرد، بید نمی‌تواند از اطراف به آن نفوذ کرده و آن را بخورد.

 

رنگ بندی در گلیم

در مورد رنگ گلیم‌ها نیز می‌توان گفت که در گذشته تعداد رنگ‌ها محدود بوده و توسط خود بافندگان و یا رنگرزان محلی تهیه می‌ شده است. ولی امروزه تعداد و تنوع آن بیشتر شده است. رنگ پشم‌ها به‌ طور کلی به دو دسته خود رنگ و غیر خود رنگ تقسیم می‌شود. پشمی که رنگرزی نمی‌شود و با همان رنگ طبیعی در گلیم به کار می‌رود، خود رنگ نامیده می‌شود. تعداد این رنگ‌ها محدود و عبارت است از سفید، سیاه و شتری (قهوه‌ای).

نخ حاصله از موی بز که به رنگ سیاه است و در حاشیه گلیم به کار می‌رود جزو همین رنگ‌هاست. غیر خود رنگ نیز پشم سفیدی است که با رنگ‌ های گیاهی و معدنی و یا رنگ‌ های شیمیایی رنگ می‌شود. قرمز، بنفش، آبی، سرخابی، زرد، سبز و کبود از جمله این رنگ‌ها به شمار می رود که هرکدام را به روشی خاص برای رنگین نمودن پشم‌ها مورداستفاده قرار می‌دهند.

 

نقش های مختلف بر روی گلیم
طرح و نقش های ذهنی بر روی گلیم

 

مراحل کار گلیم‌بافی

پشم‌چینی اولین کاری است که برای تهیه گلیم صورت می‌گیرد. این کار توسط مردان و به­ وسیله ابزاری به نام «چره» صورت می گیرد. پس‌ از آن مرحله شستن پشم پیش می‌آید که این وظیفه بیشتر به عهده زنان است. پشم شسته و خشک‌ شده به‌ وسیله ابزاری ابتدایی که «دوک» نام دارد در هنگام فراغت توسط زنان، پیرزنان، پیرمردان و دختران خانه ریسیده می ­شود. مرحله بعد هم که کلاف کردن نخ پشم است.

کار رنگرزی به تجربه و مهارت بیشتری نیاز دارد و معمولاً زنان با تجربه با همکاری دخترهایشان این کار را انجام می‌دهند. پس از آن نوبت گلوله کردن کلاف‌ هاست. وقتی کلاف‌ های رنگ‌ شده خشک شد، آن‌ ها را تبدیل به گلوله‌ های نخ می‌کنند که به هنگام گلیم‌ بافی به‌ راحتی مورد استفاده قرار گرفته، در هم نتابند و گره نخورند. وقتی گلوله‌ های نخ پشم آماده شد؛ کار چله‌ کشی آغاز می‌شود. چله کشی به‌ گونه‌ ای است که نخ‌ های تار را که از نخ پنبه است از دو چوب بالایی و پائینی دار می‌ گذرانند. وقتی‌ که دستگاه آماده‌ به‌ کار شد، گلیم بافان شروع به بافتن می‌کنند.

 

گلیم‌بافی در هرسین

در استان کرمانشاه و در تمامی بخش‌های بازار ایران و خارج از ایران که با گلیم سروکار دارند، نام هرسین با گلیم همراه است. همیشه بهترین گلیم کرمانشاه در هرسین ساخته‌شده است. در واقع گلیم هرسین نشان بین‌ المللی جغرافیایی را از سازمان WIPO دریافت کرده است. گلیم هرسین با توجه به طرح، نقش، موتیف­ های خاص و روش بافت مختص خود به نام منطقه جغرافیایی هرسین ثبت شده است.

شرایط مناسب کشاورزی و دامپروری و وجود مواد اولیه، مرکزیت اجتماعی و وجود نیروهای فراوان کار آزاد عواملی هستند که به رشد کمی و کیفی و تداوم گلیم‌ بافی در هرسین و بالا رفتن ارزش فنی و هنری و گرم بودن بازار تجارت آن کمک کرده اند. نقوش گلیم هرسین بسیار متنوع است و از نقش‌ها و خرده‌ نقش‌ های فراوانی تشکیل‌ شده، نقوشی مانند؛ مرغابی، مل چفته، سماور و گنجشک از جمله نقش‌ های معروف آن و طرح‌های گل چینی، گل نخودی و روباه از بهترین نقشه‌ های گلیم در هرسین به شمار می‌رود.

 

گلیم هرسین به‌طورکلی دارای مشخصه‌های زیر است:

  1. نقش‌ها پر و ریزبافت هستند.
  2. نقوش گلیم به دلیل بافت آن کلاً هندسی است.
  3. بیشتر نقش‌ها از طبیعت و زیبایی آن سرچشمه می‌گیرد.
  4. نقش و نمونه واحدی که همه بافنده‌ها از آن استفاده کنند وجود ندارد.
  5. در لبه‌های خارجی گلیم حاشیه باریکی به رنگ سیاه از موی بز بافته می‌شود.
  6. نقوش ساده آن‌ها با طبیعت روستایی هماهنگ بوده و دارای جاذبه خاصی است.
  7. نوع نقش‌ها ارتباط مستقیم با وسعت ذهن و دید بافنده و اشیاء موردعلاقه او دارد.
  8.  سورمه‌ای، سفید، قرمز و سبز رنگ‌های غالب در گلیم‌های قدیمی هستند.
  9. باوجوداینکه در نقش گلیم‌ها هماهنگی و گیرایی خاصی دارد که جذاب بوده و چشم را نمی‌آزارد.

در بسیاری از روستاهای بخش شرقی استان که گلیم به‌ صورت کالایی و عمده بافته می‌شود، کار بافندگان تحت تأثیر طرح و رنگ و بافت گلیم هرسین است. زیبایی، اوج هنر و لطافتی که در گلیم ­های این دیار دیده می‌شود به همراه کاربردهای گوناگون و متنوعی که هنرمندان به این نوع از صنایع‌ دستی داده‌اند به ارزشمندی این کار افزوده است. در واقع گلیم نه‌ تنها به‌ عنوان یک زیرانداز بلکه به‌عنوان سوغاتی زینتی مورد استقبال گردشگران قرارگرفته و آن را به‌ عنوان یادگاری از هنرمندان کرمانشاهی و ایرانی خریداری کرده و به‌ راحتی در چمدان خود جا می دهند.

 

گلیم های سنتی مختلف در نمایشگاه کرمانشاه
انواع گلیف با طرح های سنتی در نمایشگاه کرمانشاه