گلیم

استان کرمانشاه را به سبب دارا بودن تمدن و موقعیت جغرافیایی خاص، می‌توان مهد صنایع‌دستی کشور قلمداد نمود. مردم بومی این منطقه از همان ابتدا و با توجه به استعداد، ذوق و مواد اولیه‌ی متنوعی که در اختیار داشتند، در زمینه­ های موردعلاقه و موردنیاز خود، هنرهای دستی زیبایی را می‌آفریدند و این باعث شده تا صنایع‌دستی  این دیار از رونق زیادی برخوردار باشد. از سپیده‌دم تا شامگاهان کشت‌ها را آبیاری کردن، شاخه‌های اضافی درختان را هرس کردن، میوه چیدن و بار کردن و رفتن به دنبال رمه‌های دام و راه رفتن و تلاش کردن و تلاش کردن و تحمل سنگینی بدن روی دو ستون پا، جا و مکانی را می‌طلبد که بتوان آرام گرفت و سنگینی بدن را روی پاها برداشت، نشست و استراحت نمود؛ اما در فرهنگ جوامع روستایی و عشایری و حتی جوامع سنتی شهری ما، چهارپایه و نیمکت و صندلی جایگاهی نداشته و کف‌پوش و زیرانداز به شکل‌های متنوع، به‌جای آن‌ها به کار می‌رود. درگذشته یکی از وظایف کدبانوی خانه فراهم آوردن وسایل آسایش اهل خانه بود ازجمله تهیه همین زیراندازها و کف‌پوش‌ها برای فضایی که اهل خانه در آن استراحت ‌کنند و به بازسازی نیروی ازدست‌رفته برای روز بعد بپردازند.

اینكه نخستین بار در کجا و توسط چه قوم و قبیله‌ای بافت پارچه‌های اوليه كه هم‌زمان با شروع بافت گلیم بوده صورت گرفته به‌طور واضح مشخص نیست اما بر اساس کاوش‌های باستان‌شناسی شواهدی از بافندگي در ميان ساکنان فلات ایران و سرزمین‌های هم‌جوار به‌دست‌آمده است که تاریخ دقیقی براي بافت گلیم ارائه نمی­کند، اما ازآنجاکه قدیمی‌ترین قالی کشف‌شده دنيا بانام پازيريك متعلق به 350 تا 500 قبل از میلاد و متعلق به دوره هخامنشی می‌باشد و با توجه به اینکه گلیم‌بافی مقدمه‌ای براي بافت قالی بوده است، لذا می‌توان گفت که قدمت بافت گلیم به سال‌ها پیش‌ازاین تاریخ مربوط می‌شود.

در استان کرمانشاه، گلیم یکی از عمده‌ترین کف‌پوش‌ها به شمار می‌رفته و بیشتر مراحل آماده کردن مواد و وسایل بافت آن، به‌غیراز پشم‌چینی حاصل کار دستان هنرمند زنان روستایی است. مراحل عمده ساخت و بافت این کف‌پوش‌ها که شامل گلیم، نمد، زیلو و بالاخره قالیچه و قالی است در همان خانه‌های محل سکونت انجام می‌شده.

گلیم
گلیم

مواد اولیه

مواد اولیه‌ای که برای بافت گلیم مورد استفاده قرار می‌گیرد محدود و معمولاً در خود منطقه تهیه می‌شود و عبارت‌اند از: پشم، کاموا، نخ پنبه و رنگ می‌باشد. برای بافت گلیم در منطقه دو نوع پشم به کار می‌رود. نوع اول پشم محلی است که دامداران معمولاً آن را به مغازه‌های محلی داده یا خودشان پشم را تبدیل به نخ می‌کنند. نوع دوم پشم صنعتی است که به‌وسیله ماشین حلاجی شستشو و در بیشتر موارد ریسیده می‌شود. محلی‌ها بیشتر، پشم محلی به کار می‌برند؛ چراکه عقیده دارند که زنده‌تر است و دوام بیشتری دارد. پشمی که برای این گلیم‌ها به‌کاربرده می‌شود به دست خود اهالی شسته و ریسیده و تابیده می‌شود. دومین ماده موردنیاز برای بافت گلیم کاموا است که به‌تازگی در روستاها معمول شده است. مورد بعدی نخ پنبه است. در بعضی از بخش‌های کرمانشاه بخصوص در روستای “پریوه” از روستاهای اطراف هرسین پنبه‌کاری سابقه‌ای طولانی دارد و از گذشته‌های دور رشتن پنبه و تهیه نخ پنبه‌ای توسط زنان رایج بوده است؛ اما در حال حاضر نخ پنبه‌ای محصول کارخانه‌های ریسندگی خریداری می‌شود و در اختیار بافندگان قرار می‌گیرد.

یکی از نکات جالب‌توجه در مورد گلیم این است که تار گلیم از پنبه، پود آن از پشم و حاشیه گلیم‌های بافت استان از موی بز است. حاشیه باریک بیرونی گلیم از هر چهارسو با موی بز بافته می‌شود و دلایل زیر را برای این موضوع می توان برشمرد:

  • موی بز از استحکام زیادی برخوردار است و چون کناره گلیم به دلیل برجستگی بیشتر پا می‌خورد از موی بز برای بافت آن استفاده می‌شود.
  • نخ موئی در مقابل رطوبت مقاوم است و پوسیده نمی‌شود. این خاصیت باعث می‌شود گلیم‌هایی که در کناره دیواره قرار می‌گیرند و معمولاً هم قسمت پایین دیوارها نمور است، کمتر پوسیده شوند و دوام بیشتری داشته باشند.
  • حشراتی چون بید قادر به از بین بردن مو نیستند. به همین دلیل چون حاشیه گلیم سرتاسر از موی بز بافته می‌شود و پشم درون این چارچوب مویین قرار می‌گیرد، بید نمی‌تواند از اطراف به آن نفوذ کرده و آن را بخورد.

در مورد رنگ گلیم‌ها نیز می‌توان گفت که در گذشته تعداد رنگ‌ها محدود بوده و توسط خود بافندگان و یا رنگرزان محلی تهیه می‌شده است ولی امروزه تعداد و تنوع آن بیشتر شده است. رنگ پشم‌ها به‌طورکلی به دودسته خودرنگ و غیر خودرنگ تقسیم می‌شود. پشمی که رنگرزی نمی‌شود و با همان رنگ طبیعی در گلیم به کار می‌رود، خودرنگ نامیده می‌شود. تعداد این رنگ‌ها محدود و عبارت است از سفید، سیاه و شتری (قهوه‌ای). نخ حاصله از موی بز که به رنگ سیاه است و در حاشیه گلیم به کار می‌رود جزو همین رنگ‌هاست. غیر خودرنگ نیز پشم سفیدی است که با رنگ‌های گیاهی و معدنی و یا رنگ‌های شیمیایی رنگ می‌شود. قرمز، بنفش، آبی، سرخابی، زرد، سبز و کبود ازجمله این رنگ‌ها به شمار می رود که هرکدام را به روشی خاص برای رنگین نمودن پشم‌ها مورداستفاده قرار می‌دهند.

گلیم
گلیم

مراحل کار گلیم‌بافی

پشم‌چینی اولین کاری است که برای تهیه گلیم صورت می‌گیرد. این کار توسط مردان و به­ وسیله ابزاری به نام «چره»صورت می گیرد. پس‌ازآن مرحله شستن پشم پیش می‌آید که این وظیفه بیشتر به عهده زنان است. پشم شسته و خشک‌شده اگر به فروش نرود و یا نخواهند آن را به فروش برسانند، به‌وسیله ابزاری ابتدایی که «دوک» نام دارد در هنگام فراغت توسط زنان، پیرزنان، پیرمردان و دختران خانه ریسیده می­شود. مرحله بعد هم که کلاف کردن نخ پشم است، چنین وضعی دارد و فقط توسط زنان و دختران انجام می‌گیرد. کار رنگرزی به تجربه و مهارت بیشتری نیاز دارد و از عهده هرکسی ساخته نیست. معمولاً زنان باتجربه با همکاری دخترهایشان این کار را انجام می‌دهند و دخترها ضمن همکاری با مادر کار هم یاد می‌گیرند. پس از آن نوبت گلوله کردن کلاف‌هاست، وقتی کلاف‌های رنگ‌شده خشک شد، آن‌ها را تبدیل به گلوله‌های نخ می‌کنند که به هنگام گلیم‌بافی به‌راحتی مورداستفاده قرارگرفته، نخ‌ها در هم نتابند و گره نخورند. وقتی گلوله‌های نخ پشم آماده شد؛ کار چله‌کشی آغاز می‌شود؛ چله کشی به‌گونه‌ای است که نخ‌های تار را که از نخ پنبه است از دو چوب بالایی و پائینی دار می‌گذرانند. وقتی‌که دستگاه آماده‌به‌کار شد، زنان و دختران هنرمند پشت آن می‌نشینند و شروع به بافتن گلیم می‌کنند.

گلیم‌بافی در هرسین

در استان کرمانشاه و در تمامی بخش‌های بازار ایران و خارج از ایران که با گلیم سروکار دارند، نام هرسین با گلیم همراه است. همیشه بهترین گلیم کرمانشاه در هرسین ساخته‌شده است و هنوز هم این کار ادامه دارد و امروز هرسین مهم‌ترین مرکز تولید گلیم به حساب می­ آید. درواقع گلیم هرسین نشان بین‌المللی جغرافیایی را از سازمان WIPO دریافت کرده است. گلیم هرسین با توجه به طرح، نقش، موتیف­ های خاص و روش بافت مختص خود به نام منطقه جغرافیایی هرسین ثبت شده است. شرایط مناسب کشاورزی و دام‌پروری و وجود مواد اولیه، مرکزیت اجتماعی، دور بودن از مسیر راه‌های عمده، برکنار بودن از یورش مهاجمان و وجود نیروهای فراوان کار آزاد از مشغله‌های کشاورزی و دام‌پروری یعنی همان زنان و همسایگی مناطق ایلی که هم دارنده مواد اولیه هستند و هم خواستار دست بافته‌ها، ممکن است عواملی باشند که به رشد کمی و کیفی و تداوم گلیم‌بافی در هرسین و بالا رفتن ارزش فنی و هنری و گرم بودن بازار تجارت آن کمک کرده باشد. نقوش گليم هرسين بسيار متنوع است و از نقش‌ها و خرده‌نقش‌های فراواني تشکیل‌شده، نقوشي مانند؛ مرغابي، مل چفته، سماور و گنجشك ازجمله نقش‌های معروف آن و طرح‌های گل چینی، گل نخودی و روباه از بهترین نقشه‌های گلیم در هرسین به شمار می‌رود.

گلیم هرسین به‌طورکلی دارای مشخصه‌های زیر است:

  1. نقش‌ها پر و ریزبافت هستند.
  2. نقوش گلیم به دلیل بافت آن کلاً هندسی است.
  3. متن گلیم را خرده‌نقش‌های انتزاعی پر می‌کنند.
  4. بیشتر نقش‌ها از طبیعت و زیبایی آن سرچشمه می‌گیرد.
  5. نقش و نمونه واحدی که همه بافنده‌ها از آن استفاده کنند وجود ندارد.
  6. در لبه‌های خارجی گلیم حاشیه باریکی به رنگ سیاه از موی بز بافته می‌شود.
  7. نقوش ساده آن‌ها با طبیعت روستایی هماهنگ بوده و دارای جاذبه خاصی است.
  8. نوع نقش‌هایی که در گلیم‌ها موجود است ارتباط مستقیم با وسعت ذهن و دید بافنده و اشیاء موردعلاقه او دارد.
  9. رنگ‌ها محدودند و تقریباً هرکدام جلای خاصی دارند. سورمه‌ای، سفید، قرمز و سبز رنگ‌های غالب در گلیم‌های قدیمی هستند.
  10. باوجوداینکه در نقش گلیم‌ها از رنگ‌های متضاد استفاده می‌شود؛ اما در کل هماهنگی و گیرایی خاصی دارد که جذاب بوده و چشم را نمی‌آزارد.

در بسیاری از روستاهای بخش شرقی استان که گلیم به‌صورت کالایی و عمده بافته می‌شود، کار بافندگان تحت تأثیر طرح و رنگ و بافت گلیم هرسین است اما در قسمت‌های غربی استان نقشی که در گلیم‌ها می‌اندازند تقریباً یک‌شکل و به‌صورت جناقی است و به آن «گلیم گندر» یا «گلیم گنر» می‌گویند. در منطقه گیلان­غرب که گلیم یکی از عمده‌ترین صنایع‌دستی آن است، مشخصه مهم گلیم‌ها تشابه نقش آن‌ها با نقش موج و عمده بودن نقش مثلث‌ها در آن است و معمولاً به‌صورت کناره و سه متری بافته می‌شوند. ازجمله مناطق دیگری که در آن گلیم بافته می‌شود می­ توان به جوانرود و ریجاب نیز اشاره نمود.

زیبایی، اوج هنر و لطافتی که در گلیم ­های این دیار دیده می‌شود به همراه کاربردهای گوناگون و متنوعی که هنرمندان به این نوع از صنایع‌دستی داده‌اند باعث شده تا گلیم نه‌تنها به‌عنوان یک زیرانداز بلکه به‌عنوان سوغاتی زینتی مورد استقبال گردشگرانی که از نقاط مختلف کشور و حتی دنیا به این استان سفر می‌کنند قرارگرفته و آن را به‌عنوان یادگاری از هنرمندان کرمانشاهی و ایرانی خریداری کرده و به‌راحتی در چمدان خود جا دهند.

گلیم
گلیم

 

ارسال نظر

اولین نفر باشید که دیدگاه ارسال می کنید برای “گلیم”