مقدمه

چهار قاپی یا چوارقاپی بنایی است تاریخی که در مجاورت شهر مرزی قصر شیرین در استان کرمانشاه و در میان بقایایی از بناهای باستانی متعلق به عصر ساسانی واقع شده است. قصر شیرین به دلیل قرارداشتن در مسیر محور ارتباطی جاده ابریشم در طول تاریخ از رونق اقتصادی خاصی بهره مند بوده و اولین شهر ایرانی در مسیر جاده بغداد – تهران به شمار آمده که به علت دارا بودن آثار باستانی متعدد از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بناهای باستانی مختلفی مانند ابنیه خصوصی و رسمی (عمارت خسرو)، اداری (بان قلعه)، مذهبی (آتشکده چهار قاپی)، خدماتی (سیستم آبرسانی) و نظامی (قلعه گبری سید حاتم و …) در این شهر وجود دارد که می توان آن ها را جزء آخرین و بزرگترین بناهای به جا مانده از دوره ساسانیان معرفی نمود.

 

آتشکده ها و انواع آن

دین رسمی ایرانیان در زمان حکومت ساسانیان زرتشتی و مظهر آن آتشکده های گوناگونی بوده که در قلمرو حکومتی آنها بنا می شد. تعداد زیادی از این آتشکده ها را در جای جای ایران می توان دید. اما سه گونه از آنها را که از همه مهمتر بودند را در اینجا معرفی می کنیم:

  1. آذر فرنبغ : که ویژه موبدان بوده و در کاریان فارس احداث گردیده بود.
  2. آذر گشنسب : این آتشکده مخصوص پادشاهان و ارتشیان بود که در شیز (تخت سلیمان) قرار داشت و به هنگام سختی و مشکلات به آن متوسل می شدند. چنانکه هنگام تاجگذاری، اعیاد، خشکسالی و جنگ برای آن نذورات فراوان می دادند. حتی در برخی از جنگ ها، فرماندهان و گاه قسمتی از لشگریان از همین مکان مستقیما عازم نبرد می شدند.
  3. آذر برزین مهر : که آتشکده ویژه کشاورزان و پیشه وران بوده و در کوههای ریوند واقع در شمال غربی نیشابور قرار داشت.

آتشکده ها و چهار تاقی های دوره ی ساسانی در عین سادگی دارای گیرایی خاصی بوده و به نوعی آرامش روانی را در بیننده به وجود می آورد. این ویژگی ها نمایانگر درجه تکامل این سبک از معماری است که فرهنگ های دیگر را نیز زیر نفوذ خود قرار داده و به سرزمین های شرق و غرب ایران اشاعه یافته است.

 

بقایای ساختمان آتشکده چهار قاپی قصر شیرین
بقایای آتشکده چهار قاپی

 

آتشکده چهار قاپی

 

تاریخ ساخت بنا و وجه تسمیه آن

بنای چهار قاپی در واقع یک اثر شاخص معماری متلعق به اواخر دوره ی ساسانی به شمار می رود که به عنوان یک مکان آیینی در مجاورت عمارت خسرو پرویز احداث گردیده و از نظر وسعت و ابعاد در نوع خود بی نظیر و ستودنی است. در مورد نام این آتشکده می توان بیان نمود که قاپی در زبان ترکی به معنی «درب» و چهار قاپی به معنای «چهار درب» می باشد. در این ناحیه مکان های دیگری با اسامی خاص ترکی وجود دارد که به احتمال زیاد این اسامی به علت کوچ عشایر و ایلات ترک همدان به این نواحی ورود پیدا کرده است.

چهار تاقی را می توان معادل پارسی چهار قاپی به معنای چهار دروازه با یک بنای مربع شکل، عنوان نمود. این لغت شبیه به لغت سوق یا سوک پهلوی است که به معنای چهار بازار است؛ بنایی مربعی شکل که چهار زاویه دارد و در عین حال محل یک بازار نیز هست.

 

اهمیت آتشکده ها

«طبری» درباره اهمیت آتشکده های دوره ی ساسانیان می نویسد که خسرو پرویز آتشکده هایی بنا کرد و دوازده هزار هیربد برای زمزمه و ادعیه و سرود خوانی در آتشکده ها برگماشت. دلیل توجه بیش از حد شاهان ساسانی به مذهب زرتشت این بود که اردشیر پاپکان، بنیان گذار این سلسله یک روحانی زاده بود و پدران وی تولیت معبد آناهیتای استخر در پارس را به عهده داشتند. اردشیر معتقد بود که دین و پادشاهی دو برادرند که یکی از دیگری بی نیاز نیست. دین شالوده شاهی است و پادشاه نگهبان دین است. دراین دوره، آتش مقدس را در زیر سایبانی قرار می دادند و آن را به شکل بنایی چهار در بنا می کردند و معمولا درها بر اساس جهات چهارگانه تنظیم می نمودند.

پیروان آیین مزدیسنا به هنگام نیایش آتش آن را طواف و بدون نزدیک شدن به مجمر، آتش مقدس را نظاره گر می شدند. آتشکده ها یکی از مهم ترین بناهای شهرها به شمار می رفتتند و اگرچه ساده و معمولا بی آلایش بودند اما از زمین های فراوان و ثروت بیکرانی که از هدایا و نذورات به دست آمده بود برخوردار بودند. آتشکده ها را عمدتا در مراکز جمعیتی و شهرهای بزرگ و یا در دشت ها احداث می کردند، اما گاهی نیز در مسیرهای اصلی و یا در ارتفاعات مشرف به جاده ها ساخته می شدند که در این صورت نقش راهنما برای مسافران را نیز ایفا می نمودند.

 

ورودی های ساختمان آتشکده چهار قاپی
دروازه های ورودی آتشکده

 

ویژگی های آتشکده ها

عنصر اصلی همه آتشکده ها چهار تاقی بود که با توجه به عملکرد بنا و ویژگی های آن ها به صورت های مختلف ساخته می شد. اساس آتشکده های ساسانی را بناهای چهار تاقی در اشکال ساده، چهار تاقی با دالان طوافدار و چهار تاقی با ورودی مسقف تشکیل می داد. یکی از ویژگی های معمول در معماری ساسانی تاکید بر گنبد یا گنبد هایی با بخش چلیپایی شکل است که این مورد در چهار تاقی ها به شدت مراعات می شد تا شعله های آتش بتواند در فضایی وسیع زیر گنبد زبانه بکشد. چهار قاپی از نمونه های بزرگ گنبد سازی اواخر این دوره است که فرایندی طولانی را در مسیر تکاملی خود پشت سرگذاشته است.

 

معماری آتشکده چهار قاپی

بر اساس عکس های منتشر شده از سوی سیاحان و محققین قرن 19 و 20 میلادی، بخش های زیادی از چهار قاپی تا سال 1910 میلادی سالم بوده است. اما هم اکنون تنها قسمت باقی مانده آن فضای اصلی چهارتاقی است که در دهه 50 شمسی مرمت و بازسازی شد. ساختمان چهار قاپی از مصالحی چون قلوه سنگ و گچ درست شده و سنگهای کنده کاری شده و زینتی در آن به کار نرفته و حتی جرزها نیز از مصالح سنگی کوچک ساخته شده است.

البته در نمای دیوارها، سنگ های تراش دار نصب شد تا ضمن زیبا سازی بنا سطح آن را زیبا و یک­دست کند. اشکال قالبی  و گچبری های تزیینی از تزیینات داخلی بناهای حکومتی و مذهبی ساسانیان به شمار می روند که متاسفانه در چهار قاپی با گذشت زمان از بین رفته و لایه ضخیمی که زمانی دیوار های سنگی ناهموار آن را می پوشانیده، فروریخته و تنها دیوارهای سنگی و ساده آن خودنمایی می کند.

 

دیوار ساخته شده از سنگ و ملات گچ
مصالح به کار رفته در ساخت آتشکده

 

ابعاد آتشکده چهار قاپی

مجموعه چهار قاپی با ارتفاع حدود 4/5 متر از سطح زمین های اطراف و ابعاد 50 در 150 است و گنبد آن یکی از بزرگترین گنبدهای شناخته شده دوره ی ساسانی به حساب می آید که بر روی چهار گوشواره ی نوک تیز مانند کاخ فیروزآباد قرار داشته است. در غربی ترین قسمت محوطه آثاری از یک بنای مربع شکل خارجی 60/2 در 24/60 متر دیده می شود. جرزهای جنوب شرقی و شمال شرقی بنای مذکور صدمه زیادی دیده است. نزدیک به درگاه غربی چهارتاقی و در داخل بنا یک سکوی سنگی به ابعاد 508 در 528 سانتی متر قرار دارد که تقریبا 60 سانتی متر از ارتفاع آن هم اکنون باقی است.

همچنین در ضلع جنوبی درگاه شرقی و در خارج بنا یک سکوی آجری دیگر به ابعاد 144 در 255 سانتی متر دیده می شود که با ملات گچ ساخته شده است. در فاصله 6/37 از ضلع جنوب غربی چهار تاقی، آثار و بقایای معماری، چهار اتاق کوچک، یک سالن بزرگ، یک حیاط و یک راهرو در حفاری سال 1371 خورشیدی بدست آمد. امروزه نمای آتشکده چهارقاپی هر چند خشک و دلتنگ کننده است، در عین حال عظمت و شکوه آن را در زمان آبادانی به رخ بیننده می کشد.

 

کاربری

چهار تاقی با مجموعه ای از تاسیسات مذهبی دارای آتشدانی بود که  آتش مقدس در آن فروزان میشد. از این رو مومنین می توانستند به نیایش اهورامزدا بپردازند. تاسیسات و اتاق های پیرامون چهار تاقی به روحانیون، محل نذورات، انبارها، محل نگهداری هیمه و احیانا زوار تعلق داشت. این چهار تاقی از نوع آتشکده هایی است که دارای دالان طوافدار بوده که هم اکنون این دالان به طور کامل فروریخته است. از این رو، زوار و نیایشگران می توانستند با چرخش در این دالان، آتش مقدس را ضمن نیایش و خواندن اوراد طواف کنند.

 

سخن آخر

باستان شناسان عقیده دارند که به احتمال زیاد این بنا همزمان با کاخ و دیگر تاسیسات شاهی ساخته شده و احتمالا محلی برای برگزاری مراسم دینی ساکنان کاخ بوده است. بر خلاف تصور برخی از پژوهشگران که معتقدند چهار قاپی در مدتی کوتاه و شتاب زده بنا شده است می توان گفت؛ بنای فوق با توجه به عظمت و جرزهای ضخیم، گنبد رفیع، گوشواره ها و رینگ های دقیق و مهندسی ساز و مصالح مستحکم بر اساس یک طرح و برنامه از پیش طراحی شده، ساخته شده است.

از آنجایی که این بنای عظیم در مجاورت کاخ شاهی قرار داشته، احتمالا از تزیینات معماری داخلی و خارجی خاص و زیبایی برخوردار بوده است. از این رو عوامل فوق موجب گردید تا هنگامی که رومیان و مسلمانان در فاصله ی کمی از یکدیگر به ایران حمله کرده و این آتشکده را که نماد شاهی و اعتقادی ایرانیان بود به میران زیادی تخریب کنند. چهار قاپی به دلیل عظمت و استحکام چندین بار در ادوار اسلامی مرمت و بازسازی شد و به عنوان یک مرکز اداری و دولتی مورد استفاده قرار گرفت.

این اثر تاریخی در تاریخ ۲۲ تیر ۱۳۷۹ با شماره ثبت ۲۷۴۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.