نمایی از حیاط ساختمان حسینیه تکیه بیگلربیگی، کرمانشاه
نمای ساختمان حسینیه – تکیه بیگلربیگی

مقدمه

در میان بافت قدیم شهر کرمانشاه، تکیه‌ای تاریخی قرار دارد که به بیگلربیگی شناخته می‌شود. این عمارت باصفا و دلنواز یکی از زیباترین جاذبه های گردشگری شهر کرمانشاه است که به فاصله چند پله شما را از بحبوحه و شلوغی بازار جدا کرده و آرامش و صمیمیت بناهای و خانه‌ های قدیمی را نثارتان می‌کند. در سفری کوتاه همراه ژکوند باشید تا گذری به تکیه بیگلربیگی داشته باشیم.

 

تکیه بیگلربیگی از زیباترین جاذبه های گردشگری در کرمانشاه

تکیه بیگلربیگی را می‌توان یکی از زیباترین جاذبه های گردشگری کرمانشاه دانست که مزین به کتیبه‌ها، تزیینات، آجرکاری‌ها و آیینه‌ کاری‌ هایی است که فضایی چشم‌ نواز را هدیه می‌دهد. این بنای قاجاری را به آن جهت تکیه بیگلربیگی نامند که اولاً مکانی برای برگزاری مراسمات مذهبی در ماه‌های محرم و صفر بوده و ثانیاً به دستور عبدالله خان فراش‌ باشی ملقب به “بیگلربیگی ” که حاکم و والی کرمانشاه بوده است احداث گردیده.

بیگلربیگی در واقع یکی از منصب‌ های لشگری در ایران از قرن ۷ تا ۱۲ ه.ق به معنای حاکم و فرمانده نظامی ایالات بزرگ و در زمان قاجار حکامی بودند که از پایتخت تعیین می‌گشتند. ساخت این بنا که از سال ۱۳۰۹ ه.ق شروع شد، به مدت ۶ سال ادامه یافت و در سال ۱۳۱۵ ه.ق به اتمام رسید. سال‌ها بعد (۱۳۲۶ ه.ق) گچ‌ بری‌ها و آیینه‌ کاری‌ هایی به آن اضافه شد که شکوه و جذابیت آن را دو چندان نمود.

 

معماری تکیه بیگلربیگی

تکیه بیگلربیگی به لحاظ معماری جزء بناهای درون‌ گرا می‌باشد که حیاط در مرکز و اتاق‌ها در اطراف آن واقع‌ شده‌اند و دارای سه درب ورودی است؛ که در جبهه‌های شمالی، جنوب شرقی و جنوب غربی واقع گردیده‌اند. ورودی اصلی بنا در جنوب شرق آن واقع‌ شده و سر در آن به‌ وسیله مقرنس‌ های گچی و گچ‌ بری‌ های برجسته‌ ای تزیین‌ شده است.

همچنین در دو طرف این ورودی دو ردیف طاق‌ نما دیده می‌شود به‌ گونه‌ ای که طاق ­نمای ردیف پایین همانند سردر ورودی با مقرنس‌ های گچی و گچ‌بری تزیین‌شده و طاق‌ نماهای ردیف فوقانی شخصیت‌های دوره قاجار را نمایان ساخته‌ اند.

با عبور از این سردر فضای هشتی قرار دارد که دارای طاقچه‌ های متعددی است و سقف آن را با استفاده از رسم بندی‌های آجری تزیین نموده‌اند. دالانی به نسبت طولانی فضای هشتی را به حیاط اصلی متصل کرده و با نگاهی به سقف آن شاهد تزیینات معقلی آن می‌شویم. بعد از پشت سر گذاشتن دالان وارد حیاطی به نسبت وسیع می‌شویم که کف آن به نسبت سطح خیابان مدرس ۵/۲ متر پایین‌تر است.

در میانه این حیاط حوض مستطیل شکل بزرگی قرار دارد که زیبایی خاصی به فضای آن داده و چهار باغچه در چهارگوشه آن قرار دارد به‌ گونه‌ای که درختان آن سر به فلک کشیده است و طراوتی خاص به فضای اندرونی بنا بخشیده‌اند. اطراف حیاط توسط فضاهای متعددی احاطه‌ شده که کارکردهای متنوعی چون شاه‌ نشین، فضاها و اتاق‌ های مسکونی و حسینیه داشته‌ اند.

شاه‌نشین

بخش شمالی حیاط دارای دو طبقه و یک زیرزمین است. فضای بالای زیرزمین به شاه‌ نشین معروف و محلی برای ملاقات های کاری عبدلله خان بوده است. در طبقه اول شاه‌ نشین فضاهای متعدد و تو در تویی وجود دارد که توسط ارسی‌ های چوبی و زیبایی به حیاط مرکزی مشرف می‌شوند. دیواره‌های داخلی این قسمت شامل طرح‌های هندسی، نقوش گیاهی، قاب‌بندی‌های و نقش عقاب (شاهین) و ستون‌ های گچی می‌ باشد.

دیواره بیرونی شاه‌ نشین نیز به شکل زیبایی گچ کاری شده و دو ستون نما نیز به آن اضافه‌ شده است. در این سطح گچ کاری شده یک قاب که جمله (یا اباعبدالله الحسین) و تاریخ ۱۳۶۲ نوشته‌شده که به زمان گچ‌ بری تکیه مربوط میشده است. زیرزمین این قسمت شامل حوضخانه، محلی برای استراحت و تعدادی اتاق است. زیرزمین دارای پنجره‌های مشبک یا زنبوری شکلی است که علاوه بر زیبایی خاصی که به تکیه داده، هوای زیرزمین را برای فصول گرم مطبوع می‌نماید.

 

حوض داخل حیاط تکیه بیگلربیگی و ساختمان شاه نشین آن - کرمانشاه
ساختمان شاه نشین تکیه بیگلربیگی

حسینیه

می‌توان گفت که بزرگترین و زیباترین قسمت تکیه تالار آیینه یا حسینیه‌ای است که در ضلع غربی این بنا واقع گردیده است. برای ورود به این بخش یک ردیف پلکان سنگی سه پله‌ ای قرارگرفته که به ایوان نسبتاً بزرگی ختم می‌شود. در مقابل این ایوان دو ستون چوبی بلند دیده می‌شود که با گچ پوشیده شده و با سرستون‌ هایی شبیه به طرح‌های بیزانسی و گچ‌ بری‌ های گل و گیاه مزین گشته است و سقف این ایوان با تزیینان منبت‌ کاری جلوه‌ای خاص گرفته است.

تزئینات چوبی

لبه‌های بیرونی ایوان حسینیه و همچنین لبه بالایی شاه‌ نشین که به لبه بام ختم می‌شود دارای تزیینات چوبی بسیار زیبایی است که در معماری به “شیر سر ” معروف است. شیر سر علاوه بر جنبه تزیینی به محافظت از بنا در برابر قطرات باران نیز کمک می‌کند. بعد از ایوان حسینیه با عبور از یک در چوبی وارد تالار آیینه یا حسینیه می‌شویم. این تالار به شکل دو طبقه طراحی‌ شده و در هر طبقه ۶ اتاق تعبیه‌ شده است؛ و دارای سقف گنبدی شکلی است که با آیینه‌ کاری‌ های زیبایی تزیین‌ شده و نمای بیرونی این گنبد شیروانی مانند است و خیابان مدرس نیز می‌توان آن را مشاهده کرد.

گوشواره‌ها و طاق های فضای حسینیه با آیینه‌ کاری آبی‌ رنگ، عباراتی را از قبیل «لا اله الا الله»، «محمد رسول الله» و «علی ولی‌الله» را در خود جا داده‌اند و طاقچه‌های آن را ستون نماهای گچی، طرح‌های هندسی، نقش‌ های گیاهی به علاوه قندیل‌ های شمع سوز (لاله سوز) به‌گونه‌ ای خاص، زینت داده‌اند. همچنین در طاقچه های این حسینیه می توان تصاویری از عبدالله خان (بانی تکیه بیگلربیگی) و فرزندان و نوادگان آن بعلاوه شجره نامه ای که ثبت شده را مشاهده کرد. در ضلع جنوبی و شرقی حسینیه که به ترتیب به حیاط کوچک و حیاط مرکزی راه دارد، پنجره‌ های ارسی زیبایی با شیشه‌ های رنگارنگ وجود دارد که تلاًلو نور آن چشم‌ها را به خور خیره می‌کند.

 

دیوارها و سقف آینه کاری شده حسینیه تکیه بیگلربیگی، کرمانشاه
آینه کاری های فضای داخل حسینه – تکیه بیگلربیگی

موزه خط و کتابت

در سال ۱۳۸۳ در این تکیه موزه‌ای با عنوان خط و کتابت دایر گردید که به نمایش اسناد و مدارک، مستندات تاریخی، نسخ خطی و تصاویری از بزرگان کرمانشاه در عهد قاجار می‌پردازد.

 

تکیه بیگلربیگی - موزه خط و کتابت
موزه خط و کتابت – تکیه بیگلربیگی

موزه پارینه‌سنگی زاگرس

در سال ۱۳۸۷ موزه‌ای تحت عنوان پارینه‌ سنگی در فضای مسکونی واقع در ضلع جنوبی تکیه بیگلربیگی دایر شد که عنوان نخستین موزه پارینه‌ سنگی خاورمیانه را به خود اختصاص داد؛ و به نمایش مجموعه‌ ای از ابزارآلات سنگی ساخت دست انسان‌ های نخستین، سنگ‌ های مادر یا سنگ‌ هایی که برای ساخت ابزار مورد استفاده قرار گرفته‌ اند، بقایای حیوانات مختلف، جمجمه سر انسان “هوشمند ” یا “هموساپین ” بعلاوه مولاژهایی از جمجمه انسان عهد پارینه‌ سنگی و مولاژ ساخته‌شده از انسان “نئاندرتال ” پرداخته است.

 

مولاژ انسان نئاندرتال در موزه پارینه سنگی زاگرس کرمانشاه
مولاژ انسان نئاندرتال در موزه پارینه سنگی زاگری – تکیه بیگلربیگی

 

برای دیدن این مکان با صفا و موزه های دایر در آن  پا به خیابان مدرس بگذارید و کمی نرسیده به مسجد جامع شهر دنبال گنبد حسینیه بگردید. در کنار بازدید از این اثر زیبا، بازدید از تکیه معاون الملک را نیز فراموش نکنید که فاصله ی کمی از تکیه بیگلربیگی قرار دارد و با چند دقیقه پیاده روی می توانید به آن برسید.