نخستین فلز کشف شده در جهان مس است و این رویداد مهم به حدود ۷ هزار سال پیش برمی‌گردد. کشف فلز با توجه به دوام، قدرت ضربه پذیری و چکش خواری، قابلیت نورد شدن و… باعث تحول شگرفی در هنر و صنعت در دنیای قدیم شد که دامنه آن به روزگار امروز هم رسیده است. از اهمیت فلز همین بس که گفته شود، دوره‌های خاصی از تمدن بشری -به واسطه کشف فلز و یا پی بردن به آلیاژی خاص- به نام آن فلز یا آلیاژ نامیده شده است. عصر مس،عصر مفرغ، عصر آهن، عصر طلا و نقره و … گویای این اعتبار است.

 

پیشینه

فلز، از گذشته‌های دور به عنوان ماده اولیه قابل اعتماد و مستحکم در خدمت تامین نیازهای مصرفی و روزمره و پس از طی مدتی کم‌ کم به عنوان ماده ای برای ساخت وسایل تزئینی و نهایتاً جهت ساخت آثاری با ارزش مصرفی و تزئینی توامان درآمد.

ایران، سرزمینی است که از هزاره های پیش از میلاد، در تولید آثار هنری از فلز سهم شایسته ای را به خود اختصاص داده و آثار بسیار با ارزش و گاه کم نظیر و استثنایی که از دوره های ماد، هخامنشی و ساسانی در دوران ایران باستان و سپس در دوره هایی همچون سلجوقی و صفوی و حتی در دوران معاصر توسط فلزکاران هنرمند ایرانی ساخته شده و هم اکنون زینت بخش گنجینه های هنری بوده یا توسط مجموعه داران آثار هنری نگهداری می‌شود موید این ادعا است.

در طول تاریخ هنر ایران آثار هنری فلزی به طور عمده از طلا، نقره، مس، برنج و مفرغ ساخته شده است، اما ایرانیان هنرمند از آهن و فولاد ورشو، روی و … و کلا هر نوع فلز یا آلیاژی که امکان بروز ذوق و خلاقیت خود را برای تولید آثار می‌پنداشتند استفاده بایستی داشته‌اند.

 

ساخت ابزار آلات فلزی در کارگاه آهنگری
ساخت ابزار آلات فلزی در کارگاه آهنگری

 

هنرهای مرتبط با فلز به طور عمده عبارت است از: دواتگری، حکاکی، انواع قلمزنی، ملیله کاری، میناکاری، طلاکوبی روی فولاد، فیروزه کوبی، مس کوبی، نقره کوبی، قفل سازی، ساخت اسلحه های سرد، ساخت اسلحه های گرم، زیور آلات و زینت‌ آلات فلزی و ضریح سازی، که در این میان استان کرمانشاه از هنر و هنرمندان حوزه حکاکی و قلمزنی، زیور آلات سنتی و ابزار آلات فلزی و چاقو سازی بهره مند است.

ابزار آلات فلزی و چاقو سازی

ساخت و تزئین وسایل فلزی همچون خنجر، شمشیر، سرنیزه و … (اسلحه‌های سرد) و چاقو و قلم تراش (از ابزار خوشنویسی) و قند شکن، گروه دیگری از صنایع دستی مرتبط با فلز ایران را تشکیل می‌دهد که در بسیاری از موارد با ساخت و پرداخت و تزئینات هنرمندانه ای هم همراه است.

با توجه به آثار بدست آمده، پیشینه این هنر و ساخت ابزار فلزی در کرمانشاه به سه هزار سال پیش برمی گردد و نسل  به نسل به آیندگان منتقل شده است، که نشان از اصالت این هنر و فن می باشد. در استان کرمانشاه، کنگاور و دالاهو در این صنعت فعال هستند و شهر دالاهو را مرکز این هنر می دانند. زمانی این مردمان شمشیر، خنجر، زره، سپر و نعل اسب می ساختند. در دوره صفویه، زندیه و قاجاریه در ساخت تفنگ های گلوله زنی سربی و چکشی مهارت داشته اند و امروز با توجه به نیاز روز ابزاری مثل چاقو،ساطور، تبر، داس، ساطور و منقل و سیخ و قندشکن می سازند.

 

فروش انواع ابزار فلزی در بازار سنتی کرمانشاه
فروش ابزار فلزی در بازار سنتی کرمانشاه

 

کارگاه های ساخت ابزار فلزی

مواد اولیه مصرفی کارگاه های سازنده اسلحه سرد، چاقو، قندشکن و قلم تراش را به طور عمده فولاد، فیبر، صدف، شاخ گوزن، سیم ورشو گاه طلا و نقره و نگین های فیروزه، یاقوت و … برای تزیین تشکیل می دهد. اما یکی از ویژگی های مهم این ابزار آلات در شهر دالاهو این است که از ضایعات فلزی ساخته می شوند. در کنار آن طرح و شکل خاص، آبدهی ویژه و دوام بالا از دیگر ویژگی این ابزارآلات فلزی است. شاخ گوزن و گاومیش و فیبر استخوانی به عنوان مواد اولیه برای ساخت دسته ابزار فلزی استفاده می شود.

تمام مراحل کار از برشته کردن فلز تا کوبیدن با چکش و شکل دادن  و قالب گیری با شیوه های دستی و سنتی انجام می شود. ابزار کار نیز به طور کلی شامل ابزار های نگهدارنده، ابزار های ساینده، ابزارهای کوبنده،  ابزارهای علامت گذاری، ابزارهای سوراخ کننده، ابزارهای برنده، ابزارهای مقاومت کننده و ابزارهای حرارت دهنده است.

برق این اشیای زیبا در کنار دوام و استحکامشان به شما اجازه نمی دهد که دست خالی از آنجا بروید. چاقوی کرند در کنار شهرهای زنجان، مشهد، ماسوله و اصفهان شهرت جهانی دارد و بخشی از این سازه های فلزی به خارج از کشور صادر می شود.

 

ساخت ابزار فلزی در کارگاه آهنگری
کارگاه آهنگری در بازار سنتی کرمانشاه